O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Z łąki i ogrodu... rośliny zielne w diecie psa

.
Większość zwierząt przez miliony lat przemierzało rozległe przestrzenie w poszukiwaniu różnorodnego i właściwego dla nich pożywienia. Kierując się cyklami rocznymi, stanem zdrowia, a przede wszystkim instynktem, korzystały one z dobrodziejstwa świata roślinnego, nieomylnie wybierając te rośliny, które były im w danej chwili potrzebne.

 

Pradawny człowiek podpatrując zachowania dzikich zwierząt, a także metodą własnych "prób i błędów" zaczął do swojej diety dorzucać coraz to nowsze gatunki roślin. Wkrótce zrozumiał, że pewne z nich, nie tylko urozmaicają posiłki i sycą głód, ale także uśmierzają ból, goją rany, a czasami też odurzają i sprowadzają sny na jawie...

 

Wraz z upływem czasu, pradawne społeczności gromadziły oraz pogłębiały wiedzę na temat konkretnych roślin i przekazywały ją kolejnym pokoleniom. Tym samym roślinność o szczególnych właściwościach znalazła szereg zastosowań w gospodarce, kuchni, lecznictwie, kosmetyce, magii i obrzędach (te cztery ostatnie dziedziny nierzadko się przenikały). Tak też zapewne rozkwitły profesje osób posiadających tajemną wiedzę na temat wielu roślin... szamanów, czy jak kto woli popularnych czarownic, zielarzy i znachorów, a wszechobecne zioła zaczęły odgrywać w życiu człowieka bardzo ważną rolę.

 

Wraz z nadejściem ery udomowienia, to człowiek zaczął decydować, co i kiedy będą jadły trzymane przez niego zwierzęta. W ten sposób pozbawił je możliwości naturalnego odżywania, a całkowicie uzależnił od swoich preferencji i przekonań.  Z nastaniem czasu domestyfikacji zwierząt po raz pierwszy pojawiła się też konieczność, nie tylko planowego żywienia zwierząt, ale także ich leczenia.

 

W zamierzchłych czasach korzystano głównie z roślin, substancji mineralnych oraz preparatów pochodzenia zwierzęcego. Warto nadmienić, że do XVIII wieku w medycynie, jak i weterynarii stosowano wyłącznie środki naturalne, a ziołolecznictwo (tj. praktyczne wykorzystanie wiedzy o roślinach leczniczych i sposobach leczenia środkami ziołowymi) było bardzo popularne.

 

Na nowe tory weszło ziołolecznictwo wraz z nastaniem XIX wieku, kiedy to nastąpił dynamiczny rozwój nauk ścisłych, a naukowcom udało się wyizolować z dotychczas stosowanych roślin pierwsze substancje o konkretnych właściwościach farmakologicznych. Niemal każdy kolejny rok przynosił nowe odkrycia związków obecnych w roślinach, którym przypisywano określone właściwości lecznicze. W zasadzie od tego momentu zioła były traktowane, jako główny dostarczyciel surowca, z którego pozyskiwano substancje o określonym działaniu, służące już do wyrobu konkretnych leków.

 

Wydawać by się mogło, że rozkwit i królowanie ziołolecznictwa zarówno w medycynie, jak i weterynarii przypadają na ubiegłe stulecia i współcześnie czasy świetności tej gałęzi medycyny ludowej dawno mamy już za sobą. Nic bardziej mylnego! Podobnie jak w terapii ludzi, tak również w odniesieniu do zwierząt, następuje w ostatnich latach wyraźny zwrot ku naturze, a zainteresowanie ziołami i wszelkimi postaciami leków bazujących na naturalnych składnikach nie maleje.

 

Faktycznie, w wielu przypadkach zioła i preparaty pochodzenia roślinnego mogą stanowić doskonałe uzupełnienie współczesnych leków lub być całkowitą alternatywą dla chemicznych medykamentów. Zapewne przyczyn rosnącej popularności środków naturalnych należy upatrywać w tym, że wszelkie farmaceutyki chemioterapeutyczne, choć działają szybciej i dają w krótszym czasie wyraźny efekt terapeutyczny, to jednak posiadają również wiele skutków ubocznych, i w całokształcie wpływają niekorzystnie na organizm zwierzęcy.

 

Niewątpliwą zaletą wszelkich roślin zielnych i otrzymanych na ich bazie mikstur ziołowych jest ich całkowita naturalność. Powinniśmy jednak pamiętać, że to co jest z zasady naturalne, nie oznacza, że jest nieszkodliwe!!! Wśród całej gamy roślin znajdziemy takie, które są stosunkowo bezpieczne dla psa i mogą być z powodzeniem dodawane do diety psa, jako składnik odżywczy lub w celach profilaktycznych. Należy jednak pamiętać, że w świecie roślin nie brakuje również takich, które można podawać w ograniczonych ilościach i/lub ich stosowanie jest zasadne tylko w czasie choroby, gdy istnieją ku temu określone przesłanki. Wbrew pozorom, wiele ziół oraz suplementów przygotowywanych na ich bazie może u psów wywoływać poważne skutki uboczne. Ponadto mogą one prowadzić do reakcji krzyżowych, jeśli jednocześnie stosowane są z innymi medykamentami. Przekroczenie cienkiej granicy równowagi może być przyczyną zatruć, a nawet śmierci zwierzęcia! Dodatkowo jeszcze sprawę może komplikować fakt, że nie wszystkie zioła stosowane z powodzeniem w terapiach leczniczych u człowieka, mogą być podawane psom. Warto zaznaczyć, że nawet rośliny zielne uznane za bezpieczne dla psów wytwarzają zespoły substancji o różnorodnej aktywności farmakologicznej, a spożycie w nadmiernej ilości, nawet takiej, która nie ma właściwości toksycznych, może powodować różne dolegliwości, choćby o charakterze nieżytu ze strony przewodu pokarmowego (wymioty, biegunka). Więcej o szkodliwości roślin i roślinach stricte trujących dla psów napisaliśmy TUTAJ

 

Wszystkie rośliny zawierają węglowodany, białka, tłuszcze, minerały i witaminy, a poza tym różne inne związki, które są produktami tzw. wtórnej przemiany materii. Wiele związków znajdujących się w roślinach ma różne właściwości oddziaływania na organizmy żywe. Spora większość służy roślinom do obrony przed intruzami (szkodnikami). Stąd też nie trudno się domyślić, że w zależności od dawki to oddziaływanie na organizm konsumenta może być korzystne, obojętne, szkodliwe, lub wręcz toksyczne. Dzikie zwierzęta instynktownie, a człowiek świadomie, nauczyli się wykorzystywać pewne właściwości roślin do leczenia różnych chorób i schorzeń. Stąd też bardzo często rośliny zielne są równocześnie roślinami szkodliwymi, a nawet trującymi. Tutaj jednak o stopniu szkodliwości decydować będzie szereg różnych czynników. Wszystkie te zależności są jednak bardzo skomplikowane i nie będziemy ich w tym artykule szerzej omawiać. Nie mniej jednak zioła stosowane zgodnie z przeznaczeniem oraz dawkowane wg zalecenia lekarza weterynarii i dietetyka, mogą urozmaicić dietę psa i wpłynąć korzystnie na funkcjonowanie jego organizmu. Doskonale sprawdzają się też w szeroko rozumianej profilaktyce wielu schorzeń i ich leczeniu.

 

Zioła, a co to właściwie znaczy?

 

Jak już zdążyliśmy nadmienić, historia ziół pogrążona jest w mroku mitów i magii, a sama odpowiedź na pytanie: czym tak naprawdę są zioła? wcale nie jest taka prosta i oczywista. W pierwszej kolejności każdemu, kto usłyszy hasło "roślina zielna", kojarzy się ono z babciną domową apteczką, cud kosmetyczną miksturą lub kuchenną półką. I w zasadzie wszystkie te skojarzenia są jak najbardziej trafione.

 

Rośliny zielarskie, popularnie zwane ziołami, mają szerokie zastosowanie: począwszy od lecznictwa, poprzez kosmetykę, chemię gospodarczą, przemysł, a na kulinariach kończąc. Troszkę więcej problemów przysparza ich konkretna klasyfikacja, bo do ziół przede wszystkim zalicza się jednoroczne i dwuletnie rośliny zielne, ale także drzewa, krzewy, warzywa, byliny i niektóre grzyby.

 

Klasyfikację roślin zielnych może też nieco skomplikować fakt, że do ziół kwalifikujemy również, nie tylko rośliny mające właściwości lecznicze, choć trzeba przyznać, że tak kojarzone są zioła w pierwszej kolejności. O wiele łatwiej będzie nam zrozumieć czym są "zioła", jeśli uświadomimy sobie, że są to wszystkie te rośliny (dziko rosnące, jak i przemysłowo uprawiane), które mają wpływ na metabolizm oraz dostarczają surowców o właściwościach zielarskich, które mogą być pozyskiwane z różnych części danej rośliny. Ze względu na sposób użytkowania rośliny zielne możemy sklasyfikować jako:

  • rośliny lecznicze;

  • rośliny przyprawowe;

  • rośliny olejkodajne.

Część z nich może równocześnie posiadać własności lecznicze, być stosowana jako przyprawa i dostarczać olejków eterycznych.

 

Surowce zielarskie


Podstawową budowę roślin wyższych można scharakteryzować następująco: część naziemna zwana pędem naziemnym (łodyga, liście, kwiaty) i część podziemna (korzeń oraz u niektórych roślin pęd podziemny występujący w postaci cebuli, bulwy, kłącza lub rozłogi). Surowiec zielarski to nic innego, jak jakaś część rośliny zielarskiej (jej organ), tkanka lub wydzielina, w której koncentracja substancji czynnej jest największa. Najczęściej z jednej rośliny zbiera się tylko określony typ surowca (np. liście), ale są również rośliny tak wszechstronne, że pozyskuje się z nich kilka surowców (np. liście, kwiaty i korzenie). W domowym ziołolecznictwie najczęściej wykorzystuje się następujące części roślin: ziele, liście, pąki, szypułki, kwiaty, kwiatostany, znamię słupka, owoce, nasiona, korę, korzenie, kłącza, cebule, bulwy i pozyskiwane z roślin olejki eteryczne.

 

Skąd wziąć zioła?

 

Zanim przystąpimy do włączenia ziół do diety psa musimy je pozyskać. Naturalnie na pytanie: skąd wziąć zioła? Większość osób bez wahania odpowie: z apteki, sklepu zielarskiego, a nawet pobliskiego sklepu spożywczego czy zoologicznego. Tak, w zasadzie to prawda. Żyjemy w XXI wieku, w cywilizowanym kraju i zakup gotowych preparatów ziołowych oraz uprawianych na skalę przemysłową roślin zielnych nie stanowi najmniejszego problemu. Jednak nasze prababki i babki na to pytanie odpowiedziałby zgoła inaczej. Otóż dla nich najprostszym sposobem pozyskania ziół byłby ich zbiór ze stanowisk naturalnych, a co bardziej gospodarne posadziłby część z nich w przydomowych ogródkach lub donicach i ulokowały na okiennym parapecie.

 

Czy we współczesnym świecie musimy ograniczać się tylko do wykorzystania gotowych preparatów ziołowych? Tak się składa, że idąc śladem naszych babek, z powodzeniem sami możemy zbierać zioła rosnące w naturze lub posadzić część z nich w naszych ogrodach. Z pewnością zaletą własnoręcznych upraw czy zbieractwa będzie dostępność materiału zielarskiego za darmo, jakość i przede wszystkim świeżość. Świeże zioła w przypadku odżywiania oraz profilaktyki wielu schorzeń występujących u psów są szczególnie cenne. Większość ziół sprzedawanych w sklepach występuje w formie suszu lub jakiejś innej przetworzonej postaci, a z tych już nie wszystkie nadają się do stosowania u psów.

 

Zanim jednak spontanicznie sięgniecie po łopatkę i wyruszycie na pobliską łąkę, powinniście poznać pewne zasady gwarantujące udane zbiory. Przede wszystkim należy zaznajomić się z botaniką interesujących Was roślin zielnych, i tu bez fachowej literatury ani rusz. Niestety spora grupa roślin jest do siebie tak łudząco podobna, że o pomyłkę nie trudno. Jakie to może przynieść konsekwencje... chyba pisać nie musimy. Poza tym każdy, kto odkryje w sobie pasję zielarza powinien wiedzieć, że zbierane rośliny muszą być zdrowe, pozbawione uszkodzeń i szkodników. Najlepiej jeśli będą rosły na stanowiskach w miarę ekologicznych, oddalonych od wielkiego miejskiego zgiełku, wysypisk śmieci, oczyszczalni ścieków, spalarni, wszelkich pól uprawnych i innych miejsc, gdzie ryzyko wykorzystania chemicznych środków ochrony roślin jest bardzo duże. Pora roku, dnia, a nawet pogoda, to czynniki, które również mają wpływ na zawartość ciał czynnych w roślinie - i tu znowu kłania się literatura, w której to owe tajniki prawidłowego zbierania roślin zielnych są szczegółowo opisane. Wypada także wiedzieć, że surowce zielarskie cechuje delikatna natura i aby zachowały jak najwięcej cennych właściwości, trzeba je zbierać z wyczuciem i odpowiednio składować. Po zakończeniu zbiorów dobrze jest niezwłocznie dotransportować je do domu i poddać dalszemu przetworzeniu.

 

I na koniec chcielibyśmy przypomnieć o zasadzie oczywistej, aczkolwiek nie dla wszystkich... pozyskiwać należy surowce zielarskie z poszanowaniem świata roślinnego. Zatem zbieracie tyle, ile potrzebujecie, i tylko te części roślin, z których zamierzacie zrobić użytek.

 

Jak przetworzyć i przechowywać zioła?

 

Wspomnieliśmy już, że zioła posiadają bardzo delikatną naturę i przy nieodpowiednim obchodzeniu się z nimi część drogocennych właściwości może zostać utracona bezpowrotnie. Dlatego też zebrane zioła powinny być niezwłocznie poddane niezbędnej obróbce umożliwiającej ich dalsze składowanie i wykorzystanie. Przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac, zioła należy przejrzeć i posegregować, a części uszkodzone oddzielić od tych zdrowych.

 

W zależności od rośliny zielnej oraz wykorzystywanego surowca, zioła mogą być przechowywane w różnej postaci. W warunkach domowych zioła mogą być przechowywane w formie świeżej, albo przetworzonej: suszone lub mrożone. Należy jednak pamiętać, że bez względu na wybraną metodę przechowywania, zioła zachowują świeżość (a więc przydatność do spożycia) przez różne okresy czasu.

 

Od razu podkreślimy, że jako dodatek do karmy najlepiej jest stosować zioła świeże, bowiem w takiej formie posiadają najwięcej cennych właściwości odżywczych i leczniczych. W przypadku chęci stosowania ziół liściastych w postaci świeżej, najlepszą metodą ich przechowywania jest założenie mini hodowli doniczkowej, ulokowanej chociażby na parapecie okna kuchennego (np. bazylia, natka pietruszki, koperek, kolendra, macierzanka tymianek, rozmaryn, lebiodka pospolita, mięta) lub hodowanie ich w ogrodzie, gdzie w sezonie zawsze będą gotowe do zerwania.

 

Niektóre zioła cięte mogą być przetrzymywane w pojemniku z wodą w niezbyt nasłonecznionym miejscu lub owinięte papierem i schowane do torebki foliowej (bez uprzedniego mycia) mogą leżakować w dolnej części lodówki. Niestety, żywotność tak przechowywanych ziół jest krótka i zazwyczaj należy skarmić nimi psa w ciągu kilku dni, bowiem narażone są one na zwiędnięcie i/lub spleśnienie. Znacznie dłużej mogą leżakować w formie świeżej korzenie, kłącza, bulwy, cebule oraz kora i niektóre owoce. Wystarczy zapewnić im odpowiednie warunki składowania (wilgotność, temperatura, miejsce), a czas ich przechowywania wydłuży się do kilku tygodni, a nawet miesięcy.

 

Nie wszystkie zioła da się uprawiać w doniczkach i/lub na rabatkach. Ponadto wykorzystanie świeżych ziół z przydomowego ogródka też jest w zasadzie limitowane i ograniczone do sezonu wegetacyjnego danej rośliny (wiosna, lato, jesień). Dlatego też w przypadku roślin zielnych stosuje się odpowiednią konserwację (suszenie, mrożenie), co znacznie przedłuża żywotność ziół i ich przydatność do spożycia.

 

Mrożenie, choć jest jednym z lepszych sposobów na przedłużenie żywota żywności, to niestety w przypadku ziół słabo się sprawdza. Niestety niska temperatura niszczy wiele cennych substancji zawartych w ziołach i tym samym znacznie obniża ich wartość leczniczą, aczkolwiek pozwala na zachowanie większości wartości odżywczych, koloru, aromatu i smaku. Nie wszystkie zioła nadają się jednak do mrożenia (o czym należy pamiętać i trzeba to uwzględnić jeszcze przed przygotowaniem zapasów). Zazwyczaj ta metoda działa najlepiej w przypadku miękkich i soczystych liści ziół takich jak: koperek, natka pietruszki, kolendra, macierzanka tymianek, rozmaryn, mięta, bazylia, czy pokrzywa. Świeże zioła należy umyć, a następnie trzeba je osuszyć z nadmiaru wody (papierem ręcznikowym). Liście należy oddzielić od łodyżek i drobno posiekać. Tak przygotowane zioła wystarczy już tylko poporcjować i włożyć do woreczków lub pojemniczków, szczelnie zamknąć, opisać i ulokować w zamrażalce. Niektóre zioła lepiej przechowują się jeśli przed zamrożeniem zostaną umieszczone w pojemniczkach i następnie będą zalane wodą lub olejem. W zależności od temperatury panującej w zamrażalce, zioła mogą być przechowywane w postaci mrożonej od 4 do 9 miesięcy.

 

W związku z tym, że mrożenie nie jest najlepszym pomysłem na przechowywanie ziół, a w formie świeżej nie zawsze są one dostępne, to do dyspozycji mamy jeszcze jedną metodę konserwacji - suszenie, które w przypadku większości ziół nadal jest najlepszym sposobem ich przetwarzania. Współcześnie można skorzystać z elektrycznej suszarki do ziół, kuchennego piekarnika lub można wysuszyć zioła metodą tradycyjną.

 

Metoda tradycyjna wymaga nieco więcej zaangażowania, ale dla osób, które nie mają elektrycznej suszarki, jest jedyną dostępną opcją. Na suszarnię ziół należy wybrać miejsce suche, ciepłe, czyste, zacienione i koniecznie przewiewne (np. strych). W przypadku braku takiego miejsca lepszym rozwiązaniem będzie wygospodarowanie kąta w pokoju dziennym, niż umieszczanie ziół w kuchni (za dużo przenikających się wzajemnie zapachów), łazience (zbyt wilgotno), czy piwnicy (zbyt zimno). Jeśli z określonego gatunku ziół docelowo będzie pozyskiwany więcej, niż jeden surowiec zielarski, to warto takie zioła suszyć w całości. Wystarczy po zebraniu, odrzuceniu gałązek uszkodzonych i wstępnym oczyszczeniu, zebrać je w pęczki i rozwiesić w regularnych odstępach na jakimś sznurku czy haczykach w pozycji: "do góry nogami".

 

Poszczególne surowce zielarskie, jak liście, kwiaty czy korę najlepiej jest suszyć w pozycji leżącej, po uprzednim rozłożeniu surowca na czystym i niezadrukowanym papierze. Nieco odmiennego postępowania i odrobiny pomysłowości wymaga suszenie nasion oraz różnych surowców, z których te nasiona będą docelowo pozyskiwane. Zebrane nasiona podobnie, jak liście czy kwiaty trzeba suszyć luzem rozłożone na papierze. Torebki nasienne najlepiej jest zawinąć w przepuszczające powietrze ściereczki, co zapobiegnie utracie nasion w razie pękania torebek nasiennych. Dla odmiany ścięte owocostany roślin zielnych dobrze jest do wysuszenia zawiesić nad jakimś pudełkiem, do którego będą spadać nasiona. Przy suszeniu roślin należy też uważać, aby te o intensywnym zapachu odseparować od siebie, co zapobiegnie przenikaniu się ich woni. Koniecznie też trzeba oznaczyć zioła, tak by po wysuszeniu bez problemu można było je odróżnić.

 

Proces suszenia ziół jest zróżnicowany i uzależniony od wielu czynników. Generalnie uważa się, że czym krócej trwa ten proces, tym lepiej. Dla orientacji podamy, iż w optymalnej temperaturze ok. 20-35°C suszenie może trwać od 1 do 3 tygodni. O tym, że suszenie zostało zakończone z sukcesem dowiecie się, gdy rośliny zachowają naturalną barwę, przy dotknięciu liście będą się kruszyć, a sprężyste łodygi łatwo łamać.

 

Chcielibyśmy w tym miejscu podkreślić, że suszenie w warunkach naturalnej suszarni da dobre wyniki jedynie przy pomyślnej pogodzie. Chłód i wilgoć nie służą ziołom, a uzyskany surowiec schnie zbyt długo, przez co narażony jest na psucie i pleśnienie. Niestety przy utrzymującej się wilgotnej pogodzie skorzystanie z piekarnika czy elektrycznej suszarki do ziół będzie konieczne.

 

Nieco bardziej kłopotliwe, praco- i czasochłonne będzie suszenie w warunkach domowych owoców, korzeni, kłączy czy bulw, bowiem z reguły zawierają one dużo wody i wymagają zdecydowanie wyższej temperatury (ok. 60°C), którą można uzyskać tylko w piekarnikach lub elektrycznych suszarkach.

 

Po wysuszeniu gotowy surowiec (najlepiej w całości) trzeba odpowiednio opakować, co ochroni zioła przed wietrzeniem i psuciem. Rekomendujemy przechowywanie ziół w suchych pomieszczeniach, z dala od bezpośredniego źródła ciepła i nasłonecznienia, w ciemnych, szklanych pojemnikach ze szczelnym zamknięciem. Każdy z nich powinien być opatrzony stosowną etykietą z nazwą rośliny, rodzajem składowanego surowca i datą zbioru. Suszenie ziół znacznie przedłuża ich przydatność do dalszego przetwarzania i wykorzystania, ale i tak zakonserwowane mogą być zużyte tylko przez określony czas. W zasadzie podręczniki podają, że  korzenie, korę, kłącza i owoce można przechowywać do 3 lat, a pozostałe części suszu do 2 lat. My jednak rekomendujemy coroczne odnawianie ziołowych zapasów.

 

A, B, C bezpiecznego stosowania ziół

 

O tym, że obecność ziół w diecie psa może przynieść korzyści chyba nikogo nie trzeba przekonywać. Większość osób z pewnością jednak zastanawia się jak bezpiecznie wprowadzić zioła do diety psa? Odpowiedź na to pytanie jest dość złożona. Należy pamiętać, że psy jako fakultatywni mięsożercy mają nieco inne preferencje żywieniowe, niż typowi wszystkożercy, a ich układ pokarmowy nie jest z zasady przystosowany do efektywnego trawienia produktów pochodzenia roślinnego. Ponadto flora bakteryjna ich układu pokarmowego jest dość wrażliwa. Dlatego też zioła do diety psa trzeba wprowadzać stopniowo, w odpowiedniej formie i dawce, tak by ich układ trawienny mógł się z nimi oswoić, a samo trawienie i przyswajanie składników odżywczych i biologicznie czynnych stało się maksymalnie efektywne. Zanim zdecydujesz się wprowadzić rośliny zielne do diety psa skonsultuj pomysł z lekarzem weterynarii i/lub psim dietetykiem.

 

Jeśli pies jest w trakcie kuracji prowadzonej przy zastosowaniu leków konwencjonalnych (głównie przeciwzakrzepowe, moczopędne, nasercowe, przeciwzapalne, hormony i sterydy), to wprowadzanie ziół do diety zawsze należy skonsultować z lekarzem weterynarii. Niektóre leki mogą bowiem wchodzić w reakcje z ziołami, co może wpływać na skuteczność leku.

 

Jak stosować zioła?

 

Zioła, jak i powstałe na ich bazie różne suplementy możemy stosować u psów w celach profilaktycznych lub leczniczych. Generalnie w domowych warunkach stosowane ziół w charakterze profilaktyki wielu schorzeń i chorób, a także jako element zdrowej diety, cieszy się dość dużym zainteresowaniem. W zależności od efektu terapeutycznego, który chcemy uzyskać, zioła mogą być stosowane zewnętrznie lub wewnętrznie. Jeśli  jednak zdecydujemy się poszerzyć psie menu o zioła (stosowanie wewnętrzne), to możemy zrobić to na kilka sposobów:

  • profilaktycznie (jako stały element jadłospisu, by wzbogacić o składniki zawarte w ziołach dietę psa);

  • okresowo (wybrane zioła są stosowane okresowo w celu osiągnięcia zmierzonego celu);

  • doraźnie (wybrane zioła stosowane są krótkotrwale w celu złagodzenia objawów, wsparcia leczenia lub wyleczenia psa).

W jakiej formie podawać zioła psom?

 

Najlepsze są oczywiście najmniej przetworzone - surowe - dobrze rozdrobnione. Przygotowane dla psa pożywienie można posypać przygotowaną mieszanką ziół. Równie dobra opcją są zioła suszone. Dla psów wybrednych, które nie chcą jeść produktów roślinnych można przygotować kostki ziołowe (mieszanka rozdrobnionych ziół zatopiona w wybranym tłuszczu i pozostawiona w lodówce do zastygnięcia).

 

Dawkowanie

 

Odwieczne pytanie rodzące się w głowach osób chcących wprowadzić zioła do diety psa: w jakich dawkach podawać psu zioła? Pytanie nie jest może zbytnio kłopotliwe, ale należy sobie uświadomić, że odpowiedź na nie uzależniona jest od wielu czynników. Dawkowanie zależy bowiem od wieku, wagi i kondycji zdrowotnej zwierzęcia, a także celu stosowania środka (odżywczo, profilaktycznie, leczniczo) oraz rodzaju stosowanego produktu. Dlatego też uważamy, że zarówno dobór ziół jak i dawki powinny być uzgodnione z lekarzem weterynarii i dietetykiem psim indywidualnie, z uwzględnieniem potrzeby konkretnego psa.

 

Spis

 

W naszym spisie zdecydowaliśmy się na bliższe omówienie tych roślin, które mogą stanowić uzupełnienie diety psów karmionych w sposób tradycyjny, dietą B.A.R.F., a nawet R.A.W. Rośliny te odznaczają się różnymi składnikami odżywczymi, a także zawierają różnorodne związki biologicznie czynne, które mogą wpłynąć pozytywnie na funkcjonowanie organizmu psa. Część z niżej wymienionych ziół i roślin zielnych wchodzi też w skład różnych gotowych karm przemysłowych. Osobom karmiącym gotowymi karmami przemysłowymi poniższy spis pozwoli także poznać ich główne właściwości.

 

 


 

KOPER OGRODOWY

 

Koper ogrodowy (Anethum graveolens L.) - to gatunek jednorocznej rośliny należący do rodziny selerowatych (Apiaceae). Koper pochodzi z południowej Rosji, zachodniej Afryki i regionu Morza Śródziemnego. Od tysięcy lat cieszy się szerokim uznaniem różnych kultur ze względu na swoje właściwości kulinarne i lecznicze. Nazwa koperku w języku angielskim to "dill". Słowo to pochodzi od starego słowa "dull", czyli "kołysać", bowiem sporządzona z kopru herbata miała właściwości usypiające i relaksacyjne.

 

Wzmianki o koprze zostały znalezione zarówno w Biblii, jak i w pradawnych pismach egipskich. Właściwości lecznicze kopru były cenione w starożytnych kulturach greckich i rzymskich. Nawet Hipokrates, ojciec medycyny, na bazie koperku przyrządzał miksturę do czyszczenia, odświeżania i dezynfekowania ust. Starożytni wojownicy znając walory lecznicze kopru aplikowali palone nasiona tej rośliny na rany w celu przyspieszenia procesu ich gojenia. Mówi się, że cesarz Karol Wielki kazał stawiać koper na stołach bankietowych, aby goście mogli cieszyć się jego właściwościami karminowymi.

 

Współcześnie koper ogrodowy traktowany jest jako roślina o charakterze przyprawowym i leczniczym. Koper uprawiany jest na skalę przemysłową w wielu odmianach, w różnych zakątkach globu ziemskiego. Koper wykorzystywany jest powszechnie m.in. w przemyśle leczniczym, spożywczym i kosmetycznym. Zastosowanie kulinarne znalazły żywo zielone liście koperku oraz jego jasnobrązowe, prążkowane, owalne nasiona. W ziołolecznictwie wykorzystuje się całą roślinę ze szczególnym uwzględnieniem liści i nasion.

 

liście kopru ogrodowego zwane popularnie koperkiem

 

nasiona kopru

 

100 g liści koperku zawiera 3.5 g białka, 7 g węglowodanów (w tym 2.1 g błonnika pokarmowego), 1.1 g tłuszczu, a także imponujący zestaw witamin (w tym szczególnie dużo witaminy A, witaminy C, a także witamin z grupy B, w tym: ryboflawinę, niacynę, kwas foliowy) i minerałów (w tym szczególnie dużo manganu, żelaza, wapna, potasu i magnezu). Jest to roślina niskokaloryczna - zaledwie 43 kcal dostarcza 100 g liści.

 

100 g nasion kopru zawiera 16 g białka, 55 g węglowodanów (w tym 21 g błonnika pokarmowego), 15 g tłuszczu i podobny zestaw witamin oraz minerałów, do tych obecnych w liściach. 100 g nasion dostarcza 305 kcal.

 

Z substancji biologiczne czynnych wszystkie części rośliny zawierają olejek eteryczny (w nasionach do 5% w zielu do 1.5%). Ponadto ziele zawiera kwas chlorogenowy, kwas nikotynowy, kwas foliowy, flawonoidy (rutynę, kwercetynę, izoramnetynę, kemferol). Owoce kopru z kolei zawierają flawonoidy (kwercetyna, kemferol), kumaryny, żywice, rutynę, kwasy, olej tłusty (glicerydy kwasów tłuszczowych: oleinowego - 65%, petroselinowego - 25%, linolowego - 6%, palmitynowego - 3%), olejek lotny (D-karvon - 50%, dilapiol - 30%).

 

W ziołolecznictwie większe znaczenie mają nasiona, niż liście, które wykazują nieco słabsze działanie. Koper działa wiatropędnie, przeciwgrzybiczo, żółciopędnie, rozkurczowo, uspokajająco, wykrztuśnie, przeciwwymiotnie, mlekopędnie, odkażająco, słabo moczopędnie, odtruwająco, reguluje wypróżnienia, uszczelnia i wzmacnia naczynia krwionośne, pobudza apetyt i ułatwia trawienie poprzez stymulację żołądka do intensywniejszego działania.

 

Koperek uznawany jest za jedną z najbardziej przyjaznych roślin przyprawowych i leczniczych o charakterystycznym i wyrazistym zapachu oraz smaku, której stosowanie zalecane jest już u bardzo malutkich dzieci. Włączenie koperku do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Liście koperku najlepiej jest podawać świeże (dobrze posiekane), jako dodatek do posiłku. Najlepsze wartości posiada koperek z własnych upraw lub kupny z certyfikatem ekologicznym. Po ścięciu może być przechowywany w lodówce owinięty wilgotnym papierem (do 2 dni) lub włożony do szklanki z wodą może stać w niezbyt nasłonecznionym miejscu. Liście koperku można również zamrażać i suszyć. Takie zapasy mogą przydać się na okres jesienno-zimowy. Najwięcej odżywczych i leczniczych właściwości mają jednak świeże liście koperku. Suszony koperek ma znacznie mniej składników odżywczych i łagodniejszy smak. Liści koperku nie należy gotować, ponieważ w trakcie obróbki cieplnej tracą one swoje właściwości. Nasiona kopru mogą być wykorzystywane w całości lub zmielone w młynku do kawy. Wysuszone nasiona można przechowywać przez bardzo długi okres czasu, pod warunkiem, że zostaną im zapewnione odpowiednie warunki tj. szczelny pojemnik i zacieniona szafka. Zarówno z liści, jak i z nasion kopru można również przygotowywać napary.

 


 

FENKUŁ WŁOSKI

 

Fenkuł włoski, bardziej znany jako koper włoski (Foeniculum vulgare Mill.), to gatunek rośliny dwuletniej zaliczany do rodziny selerowatych (Apiaceae), którego pierzaste liście do złudzenia przypominają liście kopru ogrodowego. W przeciwieństwie do kopru ogrodowego liście wraz z łodygą tworzą, u podnóża rośliny, jadalne, bulwiaste zgrubienie, zwane potocznie cebulą, która przechodzi w gruby, wrzecionowaty, żółtawobiały korzeń palowy.

 

Pierwotnie fenikuł włoski rósł w rejonie Morza Śródziemnego i w Azji. Współcześnie rozprzestrzenił się jako gatunek zawleczony w Europie, obu Amerykach i Australii, gdzie rośnie w formie zdziczałej i/lub jest na skalę przemysłową uprawiany. Stosowany jako roślina jadalna, lecznicza i kosmetyczna. Z rośliny pozyskuje się również olejek fenkułowy, który wykorzystywany jest w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, spirytusowym, kosmetycznym i perfumeryjnym. Nazwa rośliny wywodzi się od łacińskiego słowa Foeniculum, co można przetłumaczyć jako "małe siano".

 

100 g bulwy fenkułu włoskiego zawiera 1.2 g białka, 7 g węglowodanów (w tym 3.1 g błonnika pokarmowego), 0.2 g tłuszczu, a także zestaw witamin (w tym szczególnie dużo witaminy A, C, K oraz witaminy z grupy B) i minerałów (w tym szczególnie dużo potasu, wapna, fosforu, sodu i cynk). Jest to roślina niskokaloryczna - zaledwie 31 kcal dostarcza 100 g bulwy.

 

100 g nasion fenkułu włoskiego zawiera 15.8 g białka, 52 g węglowodanów (w tym 40 g błonnika pokarmowego), 14.9 g tłuszczu i podobny zestaw witamin oraz minerałów, do tych obecnych w liściach. 100 g nasion dostarcza 345 kcal.

 

liście fenkułu włoskiego wraz z charakterystycznym korzeniem

 

nasiona fenkułu włoskiego

 

Z substancji biologiczne czynnych wszystkie części rośliny zawierają olejek eteryczny (w nasionach m.in. 4% w skali od 2-6%), w którym dominuje terpenoid - anetol w ilości ok. 60-90%. Ponadto w olejku znajdują się: d-fenchon w ilości 12-20%, alfa-pinen do 4.7%, safranol do 3.8%, limonen w ilości 1.5-5.4%,  aldehyd anyżowy ok. 2.4%, cytral ok. 2% i niewielkie ilości gamma-terpinenu i karwakrolu). Ponadto wśród bioaktywnych składników należy wymienić flawonoidy (kwercetyna, kemferol),  furanokumaryny (bergapten, psoralen), sole mineralne (w tym potas, witamina C, karoten), fitosterole (stigmasterol), związki białkowe oraz olej tłusty.

 

Fenkuł włoski działa wiatropędnie, przeciwfermentacyjnie, rozkurczowo, uspokajająco, wykrztuśnie, przeciwwymiotnie, mlekopędnie, żółciopędnie, antybakteryjnie, przeciwbólowo, antyseptycznie, stymuluje przebieg rui. Ponadto ułatwia trawienie, reguluje wypróżnianie, pobudza apetyt,  wzmacnia naturalne siły odpornościowe organizmu i mobilizuje układ immunologiczny do pracy, a także usprawnia pracę wątroby, śledziony i nerek oraz działa lekko moczopędnie.

 

Fenkuł włoski uznawany jest za jedną z bardziej przyjaznych roślin przyprawowych i leczniczych o charakterystycznym i wyrazistym zapachu oraz smaku anyżu, której stosowanie zalecane jest już u małych dzieci. Włączenie fenkułu włoskiego do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej.

 

Do celów kulinarnych przydatne są niemal wszystkie części rośliny. W ziołolecznictwie większe znaczenie mają nasiona oraz olejek fenkułowy. W postaci świeżej fenikuł włoski można nabyć w większości sklepów spożywczych i warzywniczych. Przy zakupie warto pamiętać, aby wybierać tylko te sztuki, które pochodzą z upraw ekologicznych, mają twardą jasną bulwę, zielone jędrne pędy i charakterystyczny aromat anyżu. Nasiona można nabyć w sklepach spożywczych, ze zdrową żywnością, zielarskich i aptekach. Fenkuł włoski można również z powodzeniem uprawiać w przydomowych ogródkach jako roślinę jednoroczną. W celu pozyskania nasion zbiera się wczesną jesienią główki kwiatowe zanim nasiona dojrzeją. Następnie trzeba je wysuszyć w zacienionym miejscu i zmłócić, by oddzielić nasiona od reszty.

 

Liście fenkułu włoskiego przypominające wyglądem koperek najlepiej jest podawać świeże (dobrze posiekane), jako okazjonalny dodatek do posiłku. Mięsistą cebulę (po usunięciu twardego środka) można serwować surową lub ugotowaną (gotowanie sprawia, że nieco traci ona swój charakterystyczny smak przez co robi się łagodna i słodka). Aby jednak zwiększyć przyswajalność dobroczynnych składników warto po ugotowaniu rozdrobnić ją blenderem na krem lub surową starannie posiekać, ewentualnie  przepuścić przez sokowirówkę. Świeży fenkuł może być przechowywany w lodówce do dwóch tygodni. Nasiona kopru mogą być wykorzystywane w całości lub zmielone w młynku do kawy. Wysuszone nasiona można przechowywać przez bardzo długi okres czasu, pod warunkiem, że zostaną im zapewnione odpowiednie warunki tj. szczelny pojemnik i zacieniona szafka. Z nasion kopru można również przygotowywać napary.

 

Uwaga! Należy zrezygnować z podawania fenkułu włoskiego sukom w ciąży.

 


 

NATKA I KORZEŃ PIETRUSZKI

 

Pietruszka zwyczajna (Petroselinum crispum) - gatunek rośliny dwuletniej z rodziny selerowatych (Apiaceae) Lindl., (Umbelliferae) Juss. Pochodzi z rejonów Morza Śródziemnego. Botaniczna nazwa wywodzi się od greckiego słowa "petroselinon" oznaczającego "skalny seler" ("petra" - "skała, kamień" i "selinon" - "seler") - roślinę tą znaleziono bowiem na skalistych zboczach w Grecji. Grecy nie wykorzystywali jednak pietruszki w celach kulinarnych, za to była ona dla nich symbolem pamięci i śmierci. Z czasem jednak inne kultury i narody odkryły zalety tej rośliny, zarówno pod względem kulinarnym jak i leczniczym.

 

natka pietruszki - odmiana naciowa o gładkich liściach

 

natka pietruszki - odmiana naciowa o fryzowanych liściach

 

korzeń pietruszki - odmiana korzeniowa

 

Współcześnie pietruszka uprawiana jest na skalę przemysłową w wielu krajach i różnych częściach globu ziemskiego. Traktowana jest jako roślina warzywna, przyprawowa i zielna. Do najpopularniejszych jej odmian należą: odmiany naciowe o gładkich liściach (Petroselinum crispum var. crispum) i fryzowanych liściach (Petroselinum crispum var. neapolitanum), które w pierwszym roku uprawy tworzą niejadalny korzeń i rozetę jadalnych liści oraz odmiany korzeniowe (Petroselinum crispum var. tuberosum), które wytwarzają jadalny korzeń palowy o funkcji spichrzowej oraz jadalne liście. Pietruszka wykorzystywana jest powszechnie m.in. w przemyśle leczniczym, spożywczym i kosmetycznym. Zastosowanie kulinarne znalazły żywo zielone liście pietruszki oraz kremowo-biały korzeń. W ziołolecznictwie wykorzystuje się całą roślinę tj. liście, korzeń i nasiona. Z liści, odmian naciowych i korzeniowych pozyskuje się również olejek pietruszkowy.

 

100 g liści pietruszki zawiera 4.4 g białka, 9 g węglowodanów (w tym 4 g błonnika pokarmowego), 0.4 g tłuszczu, a także imponujący zestaw witamin (w tym szczególnie dużo witaminy A, witaminy C, witaminy E, a także witamin z grupy B) i minerałów (w tym szczególnie dużo miedzi, żelaza i magnezu). Jest to roślina niskokaloryczna - zaledwie 49 kcal dostarcza 100 g liści. 100 g korzenia pietruszki zawiera 2.6 g białka, 10.5 g węglowodanów (w tym 4 g błonnika pokarmowego), 0.5 g tłuszczu i podobny zestaw witamin oraz minerałów, do tych obecnych w liściach. 100 g korzenia dostarcza 48 kcal.

 

Z substancji biologiczne czynnych wszystkie części rośliny zawierają olejek eteryczny, który w liściach stanowi niewielki procent ich masy (0.01% u pietruszki korzeniowej i 0.04% u pietruszki naciowej), z kolei w korzeniu jego zawartość może sięgać do 0.3-0.5%. Zdecydowanie więcej olejku znajduje się w nasionach i owocach pietruszki, które wykorzystywane są w lecznictwie - nawet do 5%. W jego skład wchodzi: apiol, mirystycyna, limonen oraz 1,3,8-p-mentatrien (każdy w ilości 10-30%), pozostałe składniki to głównie mieszanina terpenów. Olejek pietruszki korzeniowej zawiera większy procent mirystycyny. Ponadto nasiona zawierają flawonoidy takie jak: apiina, do 22% oleju tłustego, śladowe ilości bergaptenu, fitosterole i sole mineralne. Liście pietruszki zawierają aż 5.410 mg beta-karotenu.

 

Zarówno liście, korzenie, jak i owoce pietruszki wykazują przede wszystkim działanie moczopędne, pomagają usuwać z organizmu nadmiar wody, a wraz z nią toksyny z nerek, pęcherza i wątroby. Ponadto łagodzą nerwobóle, pomagają w leczeniu kamicy moczowej, wykazują właściwości przeciwzapalne, dezynfekujące, wiatropędne, wzmagają napięcie mięśni gładkich macicy, jelit i pęcherza moczowego. Ponadto w niewielkim stopniu stymulują wydzielanie śliny i soku żołądkowego, co przekłada się na lepsze trawienie i przyswajanie pokarmów. Nać pietruszki wzmacnia i dobrze wpływa na wzrok (duża zawartość żelaza i beta-karotenu).

 

Liście pietruszki i korzeń pietruszki to rośliny o charakterze przyprawowym, warzywnym i leczniczym, które charakteryzują się wyrazistym zapachem oraz smakiem. Włączenie natki pietruszki i korzenia pietruszki do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Liście pietruszki najlepiej jest podawać w niewielkich ilościach świeże (dobrze posiekane), jako dodatek do posiłku. Korzeń pietruszki warto uprzednio ugotować i rozetrzeć na puree (lepsza przyswajalność) lub zetrzeć na drobniutkiej tarce ewentualnie rozdrobnić blenderem lub przepuścić przez sokowirówkę. Najlepsze wartości posiada pietruszka z własnych upraw lub kupna z certyfikatem ekologicznym. Natka pietruszki po ścięciu może być przechowywana w lodówce owinięta wilgotnym papierem (do 2 dni) lub włożona do szklanki z wodą może stać w niezbyt nasłonecznionym miejscu. Natkę pietruszki można również zamrażać i suszyć. Korzeń pietruszki można przechowywać w stanie świeżym o wiele dłużej, niż natkę pietruszki (w optymalnych warunkach nawet do 8 miesięcy). Do dłuższego przechowywania warto wybierać korzenie w pełni ukształtowane, bez mechanicznych uszkodzeń. Optymalna temperatura przechowywania mieści się w zakresie 0-1°C, zaś wilgotność względna powietrza powinna wynosić 95-98%. Korzenie warto składować luzem w drewnianych skrzyneczkach. Korzeń pietruszki można również mrozić i suszyć. Tak przygotowane zapasy mogą przydać się na okres jesienno-zimowy.

 

Uwaga! Należy zrezygnować z podawania natki pietruszki sukom w ciąży, ponieważ składniki w niej zawarte mogą wpłynąć na skurcze mięśni macicy. Ponadto natka pietruszki zawiera kwas szczawiowy, który utrudnia wchłanianie niektórych pierwiastków (np. wapnia i magnezu). Minerały związane z kwasem szczawiowym nie mogą być przyswojone przez organizm i są wydalane z organizmu. Można temu jednak przeciwdziałać poprzez zapewnienie psu zbilansowanej diety opartej na różnorodnych produktach i umiejętnym łączeniu w posiłku produktów żywnościowych bogatych w te minerały z natką pietruszki. Należy również wiedzieć, że wraz z moczem wydalane są różnorodne rozpuszczone w nim substancje. Przesycenie moczu wapniem i kwasem szczawiowym w sprzyjających warunkach może prowadzić do krystalizacji i wytrącania się złogów wapniowo-szczawianowych, co skutkować może kamicą. Natki pietruszki nie powinny spożywać psy chorujące na nerki (wzrasta ryzyko krwawienia). Natka pietruszki i korzeń pietruszki mają również potencjalne właściwości fotouczulające (jeśli spożywane są w dużych ilościach i pochodzą z wiosennych zbiorów tzw. nowalijki). Podczas nadmiernej ekspozycji na światło słoneczne mogą powodować zmiany skórne przypominające pokrzywkę.

 


 

SELER ZWYCZAJNY (KORZENIOWY) I SELER ZWYCZAJNY (NACIOWY)

 

Seler zwyczajny (Apium graveolens) jest rośliną warzywną, należącą do rodziny baldaszkowatych. W stanie dzikim rośnie w Europie, Azji Zachodniej i Środkowej, na Kaukazie i w Afryce. Rozprzestrzenił się także gdzieniegdzie poza obszarem swojego rodzimego występowania. W Polsce w stanie dzikim rośnie tylko na wyspie Uznam. Jest uprawiany w wielu rejonach świata, czasami przejściowo dziczejący (efemerofit).

 

Seler korzeniowy spotykany jest tylko w uprawie. Uprawiany przede wszystkim dla aromatycznego, kulistego korzenia spichrzowego oraz liści, które wykorzystuje się do przyrządzania różnych potraw. Nasiona selera są drobne i niewielkich rozmiarów. Posiadają charakterystyczną, ciemnobrązową barwę.

 

Bulwa i liście są źródłem błonnika, białka, witamin (witamina K (duże ilości) beta-karoten, witamina C (więcej, niż w owocach cytrusowych), kwas foliowy, witamina B kompleks, witamina E i inne), minerałów (potas (duże ilości), wapń, fosfor, magnez, sód i inne), fitosteroli, kwasów Omega-6, luteoliny, przeciwutleniaczy, takich jak: falkarinol, falkarindiol, panaxydiol i metylo-falkarindiol. 100 g bulwy selera zawiera: 1.6 g białka, 7.7 g węglowodanów, 0.3 g tłuszczów i 8.2 mg witaminy C.

 

seler korzeniowy

 

Cała roślina zawiera olejki złożone w 90% z terpenów i seskwiterpenów. Nasiona selera, z którego głównie pozyskuje się olejek aromatyczny, zawierają od 1.5 do 3% olejku eterycznego odpowiedzialnego za charakterystyczny zapach oleju z nasion selera. Chemicznymi składnikami lotnego oleju z nasion selera w 60-70% jest limonen, ftalidy i β-salinene, kumaryny (psoralen), furanokumaryny (bergapten), flawonoidy (apiina, apigenina) i inne. Nasiona selera zawierają także: kwas oleinowy i linolowy.

 

Seler naciowy (łodygowy) występuje w uprawie, ale zdziczałe rośliny można też spotkać w naturze. Od odmiany korzeniowej różni się brakiem gorzkiego smaku liści i ogonków, brakiem korzenia spichrzowego i wykształcaniem gęstej rozety liści o zgrubiałych i soczystych ogonkach liściowych. Ogonki stanowią część użytkową tego warzywa.  W stosunku do odmiany korzeniowej seler naciowy cechuje się większą zawartością soli mineralnych i olejku eterycznego. 100 g selera naciowego zawiera: 1 g białka, 3.6 g węglowodanów, 0.2 g tłuszczów i 3.4 mg witaminy C.

 

seler naciowy (łodygowy)

 

Oprócz tego, że seler gości na wielu stołach, w formie warzywa i przyprawy, to zyskał też uznanie, jako roślina o właściwościach leczniczych. Głównie ekstrakty i olejek uzyskiwane z nasion selera, a także wywary przygotowywane z poszczególnych części rośliny znalazły zastosowanie w tradycyjnych schematach medycznych. Seler uważany jest za świetnego antyoksydanta, który chroni organizm przed wolnymi rodnikami. Oprócz tego seler posiada właściwości, oczyszczające, odtruwające, moczopędne, hipotensyjne, rozkurczowe, przeciwzapalne, przeciwreumatyczne i przeciwbólowe. Od wieków seler wykorzystywany był m.in. w leczeniu i łagodzeniu bólów stawowych, w chorobach reumatycznych i różnych stanach zapalnych. Jak dowodzą współcześnie prowadzone badania, dzięki swojemu składowi seler może być skuteczny w terapii zapalenia stawów, reumatyzmie, przy łagodzeniu obrzęków i bólu. Seler posiada również właściwości skutecznie usuwające toksyny z organizmu, oczyszczając go i poprawiając funkcjonowanie. Ponadto działa pobudzająco na procesy trawienia oraz zapobiega powstawaniu zaparć, czemu sprzyja zawartość włókna pokarmowego.

 


 

POKRZYWA ZWYCZAJNA

 

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L.) - gatunek byliny (hemikryptofit), której pędy nadziemne obumierają jesienią i roślina spędza zimę w postaci podziemnych kłączy. Należy do rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Występuje w stanie dzikim w Europie, Azji, Afryce Północnej, Ameryce Północnej i jako gatunek zawleczony, również w innych częściach globu ziemskiego. Pędy nadziemne rośliny oraz liście pokryte są mniej lub bardziej gęsto włoskami parzącymi. Zawierają one płyn drażniący, który przy kontakcie ze skórą powoduje jej podrażnienie, skutkujące powstawaniem bąbli. W języku potocznym pokrzywę uznaje się za roślinę "parzącą". Ze względu na tą właściwość zwykle jest ona starannie omijana przez ludzi, ale także i większość zwierząt, które niechętnie po nią sięgają.

 

Mało kto jednak wie, że ta pospolita roślina, często utożsamiana z chwastem, jest w rzeczywistości użytkowana na wiele sposobów - jest rośliną leczniczą, kosmetyczną, jadalną i paszową. Ponadto dostarcza włókien, barwnika i bywa wykorzystywana w ogrodnictwie.

 

pokrzywa zwyczajna (liście)

 

100 g liści pokrzywy zawiera m.in. ok. 5.5% białka, 0.7 - 3.3% tłuszczu i 7.1% węglowodanów. Liście pokrzywy wyróżniają się bogatym zestawem witamin (w tym witamina C, ryboflawina, kwas pantotenowy, witamina K1 i tokoferole) oraz interesującym zestawem soli mineralnych, których ogólna ilość w liściach oscyluje w granicach 19% (wapń, potas, magnez, krzem, siarka, chlor, mangan, miedź, żelazo i tytan). Poza tym w liściach znajdują się  alkaloidy, antocyjany, chlorofil, cholina, histamina, flawonoidy, serotonina, sterole, taniny, kwas: masłowy, kawowy, kumarowy, mrówkowy, bursztynowy, octowy, szczawiowy, fosforowy, glikolowy, krzemowy oraz garbniki i śladowe ilości olejku eterycznego (antofenu). Młode liście pokrzywy charakteryzują się także dużą zawartością kwasu alfa-linolenowego - cennego kwasu omega-3 (nawet do 30%). Liście zawierają także różnorodne karotenoidy (różne formy luteiny, ksantofilu i karotenu).  We włoskach parzących znajduje się związek bliski kwasom żywicznym, acetylocholina, histamina, serotonina i śladowe ilości kwasu mrówkowego.

 

Pokrzywa wykazuje właściwości immunologiczne oraz immunomodulujące - czyli zwiększa lub zmniejsza aktywność komórek odpornościowych organizmu. Ponadto ma właściwości moczopędne, bakteriobójcze, przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwdziała anemii. Ułatwia procesy trawienne, wzmaga apetyt, korzystnie wpływa na trzustkę, wątrobę i żołądek. Wspomaga wydalanie z organizmu szkodliwych substancji. Równocześnie przeciwdziała zatrzymywaniu płynów w organizmie. Obecne w liściach pokrzywy związki czynne działające podobnie do leków przeciwhistaminowych, sprawiają, że może być ona stosowana w profilaktyce i leczeniu chorób alergicznych.

 

Skąd wziąć pokrzywę? Tak się składa, że pokrzywa to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Spotkać ją można w ogrodach, na obrzeżach pól, pastwiskach, w wilgotnych lasach i zaroślach oraz bardzo często, jako gatunek synantropijny, na żyznych siedliskach ruderalnych (na przydrożach, przypłociach, wysypiskach odpadów). Najlepiej zbierać liście pokrzywy w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada).

 

Do celów konsumpcyjnych i leczniczych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny, zebrane przed początkiem okresu jej kwitnięcia tj. w kwietniu i maju - najpóźniej do połowy czerwca. Najlepsze będą liście rosnące tylko na trzech górnych piętrach pędu. Liście młodej rośliny są luźno owłosione i posiadają niewiele parzących włosków. Ponadto nie zawierają one cystolitów (kryształów węglanu wapnia będących wytworami ściany komórkowej), które wykształcają się w starszych roślinach i mogą wykazywać działanie drażniące na nerki.

 

Włączenie liści pokrzywy do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Liście pokrzywy najlepiej jest podawać świeże  - dobrze posiekane. Dodatkowo można je sparzyć wodą, co sprawi, że stracą charakter parzący. Jako dodatek do posiłku. Liście pokrzywy można również gotować i przyrządzać z nich papkę na wzór gotowanego szpinaku. Ponadto można z nich wyciskać sok. Ze względu na fakt, iż pokrzywa to w zasadzie roślina sezonowa, warto jej liście zebrane w sezonie zamrozić i/lub ususzyć. Tak przygotowane zapasy mogą przydać się wówczas, gdy świeża roślina będzie nieosiągalna.

 


 

KORZEŃ ŁOPIANU

 

Łopian większy (Arctium lappa L.) - gatunek dwuletniej rośliny zielnej z rodziny astrowatych (Asteraceae). Występuje na wszystkich kontynentach (z wyłączeniem terenów arktycznych i tropikalnych) i jest doskonale znany - głównie ze względu na swoje kwiatowe koszyczki zwane w Polsce popularnie rzepami. To one przy pomocy haczykowatych łusek wczepiają się w ubrania i sierść czworonogów, spędzając sen z powiek właścicielom psów długowłosych.

 

Mało kto jednak wie, że ten pospolity, niedoceniony i nielubiany w Polsce chwast już w czasach starożytności uważany był za roślinę leczniczą. Wspominają o nim Dioskorides, Pliniusz i Galen, a w średniowieczu święta Hildegarda. W medycynie ludowej używane były wszystkie części rośliny - zarówno korzeń, jak i ziele, nasiona oraz liście. Ponadto w średniowiecznej Europie łopian traktowany był jako warzywo. Właściwości lecznicze łopianu docenia także współczesna medycyna i farmacja. Ba, to jeszcze nie wszystko. Roślina ta z powodzeniem wykorzystywana jest w przemyśle kosmetycznym oraz spożywczym. W niektórych krajach (Japonia, Chiny, Jawa, Włochy, Brazylia, Portugalia) łopian nadal uprawiany jest jako warzywo. Jadalne są młode łodygi, ogonki liściowe oraz korzenie. Jednak największą wartością leczniczą i odżywczą cechują się korzenie, dlatego też skupimy się właśnie na nich.

 

korzeń łopianu

 

100 g korzenia łopianu zawiera m.in. ok. 1.53% białka, 0.15% tłuszczu i 17.34% węglowodanów (w tym 3.3 g błonnika). Jest to roślina niskokaloryczna - 100 g dostarcza około 72 kcal. Korzeń łopianu zawiera szeroki wachlarz witamin (w tym cholina, kwas foliowy, witamina B₆, niacyna, kwas pantotenowy, witamina C, witamina K, witamina E) oraz nie mniejszy zestaw minerałów (w tym magnez, mangan, fosfor, potas, żelazo, wapń, miedź, kobalt i cynk). Poza tym w korzeniu znajdują się wielocukry (inulina 20-40%), olejek eteryczny (do 0.2%), śluzy, fitosterole, kwas propionowy, kwas izowalerianowy, kwas masłowy, kwas octowy, kwas 3-oktenowy, kwas 3-heksenowy, kwas gamma-guanidyno-n-masłowy, kwas laurowy, kwas mirystowy, kwas palmowy, kwas stearynowy, kwas kostowy, kwas arktowy, gorycze, glikozydy, saponiny, garbniki, żywice, związki siarkowe acetylenowe i poliacetyleny (0.001-0.002%).

 

Korzeń łopianu to wszechstronne ziele wykazujące różnorodne właściwości. Działa żółciopędnie, moczopędnie, napotnie, bakteriobójczo, przeciwgrzybicznie (pomaga zwalczać infekcje typu drożdżakowego), przeciwzapalnie, przeciwcukrzycowo, przeciwreumatycznie. Ponadto reguluje wypróżnienia, wspomaga przemianę materii i przywraca florę bakteryjną zaburzoną kuracją antybiotykową.

 

Skąd wziąć korzeń łopianu? Tak się składa, że łopian to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Rośnie na dobrych glebach. Spotkać go można przy drogach, w ogrodach, na obrzeżach pól, pastwiskach, w lasach, na łąkach i w zaroślach. Najlepiej zbierać korzenie łopianu w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada). Jak poznać że ma się do czynienia z rośliną jednoroczną? W pierwszym roku wegetacji roślina tworzy różyczkę liściową dużych liści przypominających wyglądem liście rabarbaru, a dopiero w drugim roku z korzenia wyrasta charakterystyczna łodyga kwiatowa.

 

Do celów farmaceutycznych i kulinarnych zbiera się późną jesienią lub bardzo wczesną wiosną korzenie roślin jednorocznych, które jeszcze nie kwitły. Gruby, mięsisty, biały korzeń palowy łopianu może osiągać nawet 50 cm długości. Wyróżnia się chrupką teksturą i nietuzinkowym smakiem stanowiącym połączenie słodyczy z lekką nutą goryczy i cierpkości, które można złagodzić poprzez moczenie poszatkowanego korzenia w wodzie przez 5-10 minut. Korzenie roślin starszych robią się łykowate, zdrewniałe i są niesmaczne.

 

Korzeń łopianu to roślina o charakterze warzywnym i leczniczym. Włączenie korzenia łopianu do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Korzeń łopianu warto uprzednio ugotować i rozetrzeć na puree (lepsza przyswajalność) lub zetrzeć na drobniutkiej tarce ewentualnie rozdrobnić blenderem lub przepuścić przez sokowirówkę. Korzeń łopianu można także suszyć. Po umyciu i oczyszczeniu warto go pokroić na mniejsze fragmenty i suszyć w suszarce w temperaturze ok. 50-60°C. Z suszonego korzenia najczęściej przygotowuje się napary i odwary. Świeży korzeń łopianu można również nabyć w sklepach z azjatycką żywnością. Ponadto suszony korzeń łopianu jest dostępny w sklepach zielarskich.

 


 

MNISZEK LEKARSKI

 

Mniszek lekarski zwany również pospolitym (Taraxacum officinale), to określenie stosowane do bylin z rodzaju mniszek i rodziny astrowatych (Asteraceae), które w zależności od ujęcia systematycznego stanowi m.in. nazwę zbiorową drobnych gatunków z sekcji Taraxacum (= Vulgaria, Ruderalia). W samej Europie opisano ich ponad tysiąc, w tym w Polsce ponad 200. Występują na wszystkich kontynentach, a różnią się drobnymi niuansami, które trudno uchwycić nawet wytrawnym botanikom, stąd też stosowanie jednej nazwy odnoszącej się do gatunku zbiorowego obejmującego rozmaite drobne gatunki mniszków wydaje się bardzo rozsądnym rozwiązaniem.

 

Mniszek lekarski to szeroko rozpowszechniona roślina występująca na wszystkich kontynentach, która często uznawana jest za uciążliwy chwast. W Polsce potocznie jest zwana mleczem. Należy jednak pamiętać, że mimo pewnych podobieństw, są to dwie różne rośliny. Od roślin z rodzaju mlecz (Sonchus L.) mniszek lekarski różni się przede wszystkim charakterystyczną różyczką liściową (liście wyrastają tuż przy podłożu ze szczytowej części skróconej łodygi ukrytej pod ziemią, a nie z naziemnej łodygi, jak ma to miejsce u roślin z rodzaju mlecz). Ponadto mniszek tworzy charakterystyczne owocostany zwane dmuchawcami.

 

mniszek lekarski (liście)

 

Wbrew pozorom mniszek lekarski to bardzo wszechstronna roślina, która wykorzystywana jest jako roślina jadalna, pastewna, miododajna, lecznicza i kosmetyczna. Wszystkie części rośliny mają lecznicze właściwości. Do celów spożywczych wykorzystuje się korzenie, które po odpowiednim uprażeniu i zmieleniu mogą stanowić substytut kawy. Z kwiatów produkuje się wino. Natomiast liście konsumuje się na surowo (składnik sałatek) lub po przetworzeniu (ugotowane mogą stanowić dodatek do sałatek, bądź zup). 100 g liści mniszka zawiera m.in. ok. 2.7 g białka, 0.7 g tłuszczu i 9 g węglowodanów (w tym 3.5 g błonnika). Jest to roślina niskokaloryczna - 100 g dostarcza około 45 kcal. Liście mniszka cechują się bogatym zestawem witamin, w tym dużą ilością witaminy K, witaminy A i witaminy C oraz szerokim wachlarzem witamin z grupy B. Z minerałów na wymienienie zasługuje potas, żelazo, wapń, mangan i cynk.

 

Najważniejszymi substancjami aktywnymi liści mniszka są laktony seskwiterpenowe (beta-D-glukopiranozyd kwasu taraksynowego, beta-glukopiranozyd kwasu 11,13-dihydrotaraksynowego, 11beta,13-dihydrolaktucyna, tetrahydroridentyna B, ikseryna D, ainsliozyd, glukopiranozyd taraksakolidu, taraksakozyd, glikozyd acetylowanego gamma-butyrolaktonu),  triterpeny (taraksol, tarakserol, beta-amyryna, arnidiol i faradiol), sterole (taraksasterol, stigmasterol, homotaraksasterol, lupeol). Ponadto w liściach znajdują się karotenoidy (wiolaksantyna, luteina, karoten), cukrowce (inulina 2-40%, fruktoza, sukroza), pektyny, gumy, żywice, flawonoidy (glikozydy kwercetyny i luteoliny), kumaryny, polifenolokwasy (kwas cykoriowy, kwas chlorogenowy, kwas kaftarowy, kwas kawowy).

 

Mniszek lekarski wykazuje działanie przeciwutleniające, działa przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo, reguluje proces trawienia, gdyż pobudza wytwarzanie soku żołądkowego i żółci przez wątrobę, a także nieznacznie wpływa na prawidłowe funkcjonowanie trzustki. Ponadto ma działanie moczopędne. Warto jednak wiedzieć, iż podczas stosowania liści mniszka nie występują niedobory potasu, jak ma to miejsce w przypadku innych substancji o właściwościach moczopędnych, gdyż są one uzupełniane potasem w nich zawartym. Wykazano również, że wzmacnia układ odpornościowy organizmu.

 

Skąd wziąć liście mniszka? Tak się składa, że mniszek to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Spotkać go można w ogrodach, na łąkach, na pastwiskach, różnorodnych trawnikach i ugorach. Najlepiej zbierać liście mniszka w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada).

 

Do celów kulinarnych zbiera się wczesną wiosną w suche dni młode, kilkucentymetrowe liście roślin, które jeszcze nie kwitły. Takie liście są najbardziej soczyste i nie są zbyt gorzkie. Ilość goryczy w liściach można co prawda zredukować, jednak wiąże się to z przykryciem na kilka dni przed zbiorem rośliny ciemną folią, bądź doniczkami. Ścięte liście można przechowywać w lodówce owinięte papierem i schowane do woreczka foliowego przez 2-5 dni. Liście należy myć dopiero przed spożyciem - wilgoć sprawia, że liście szybką pleśnieją.

 

Włączenie liści mniszka do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Liście mniszka najlepiej jest podawać świeże - dobrze posiekane. Jako dodatek do posiłku. Liście mniszka można również gotować i przyrządzać z nich papkę na wzór gotowanego szpinaku. Ze względu na fakt, iż mniszek to w zasadzie roślina sezonowa, warto jego liście zebrane w sezonie zamrozić i/lub ususzyć. Tak przygotowane zapasy mogą przydać się wówczas, gdy świeża roślina będzie nieosiągalna.

 


 

ROZMARYN LEKARSKI

 

Rozmaryn lekarski (Rosmarinus officinalis) - gatunek wiecznie zielonego krzewu o niezwykle aromatycznych liściach, który należy do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Kolebką rozmarynu lekarskiego jest region Morza Śródziemnego. Uprawa tego krzewu znana była już w czasach biblijnych. Jego walory doceniły starożytne kultury greckie i rzymskie. Współcześnie rozmaryn lekarski uprawiany jest w wielu krajach jako roślina przyprawowa, lecznicza i ozdobna. Rozmaryn wykorzystywany jest w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, farmaceutycznym i perfumeryjnym. Nazwa "rozmaryn" wywodzi się z łaciny od słów: rosa - ros i morze - marinus. Często określany jako "świeży powiew morza".

 

W celach kulinarnych wykorzystuje się wąskie liście (wyglądem przypominają igły drzew iglastych), łodygi i kwiaty. 100 g liści rozmarynu zawiera m.in. 3.3 g białka, 6 g tłuszczu i 21 g węglowodanów (w tym 14 g błonnika). Liście wyróżniają się dużą zawartością witaminy A i witaminy C, a z minerałów dużą ilością potasu, sodu, magnezu i żelaza. 100 g liści rozmarynu daje 131 kcal.

 

rozmaryn lekarski (łodygi z liśćmi)

 

Surowiec zielarski stanowi ziele, liście oraz pozyskiwany z rośliny olejek rozmarynowy. Ziele zawiera garbniki (5-8%), olejek eteryczny (1-2.5%), kwas rozmarynowy (2-5%), kwas kawowy, kwas chlorogenowy, dwuterpeny (kwas karnozolowy, karnozol - (pikrosalvinę - do 4.6%), rozmaridofenol, rozmanol), trójterpeny (kwas oleanolowy, kwas ursolowy, alfa-amyrynę, beta-amyrynę, betulinę), flawonoidy (apigeninę, nepetinę, luteolinę, diosmetynę, genkwaninę w formie glikozydowej, nepitrynę, 6-metoksygenkwaninę, hispidulinę, sinensetynę), fitosterole (beta-sitosterol), rozmarichinon. W olejku rozmarynowym znajdują się głównie: 1,8-cineol (17-50%), kamfora (10-25%), pinen (15-25%), borneol (8-20%), terpineol (12%), estry borneolu (2-7%), verbenon (1-8%), kamfen (5%).

 

Rozmaryn posiada właściwości przeciwzapalne, przeciwbólowe, antymutagenne i stabilizujące strukturę błon komórkowych. Dzięki właściwościom przeciwhistaminowym może zmniejszać objawy alergiczne. Ponadto obniża poziom cukru we krwi, usprawnia pracę żołądka i oczyszcza oraz wspomaga pracę wątroby.

Rozmaryn cechuje się wyrazistym, leśnym, korzenny zapachem i delikatnie gorzkim smakiem. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny. Liście rozmarynu najlepiej jest podawać świeże (dobrze posiekane), jako dodatek do posiłku (około łyżki stołowej dziennie dla dużego psa). Najlepsze wartości posiada rozmaryn z własnych upraw lub kupny z certyfikatem ekologicznym. Rozmaryn po ścięciu może być przechowywany w lodówce owinięty wilgotnym papierem (do 2 dni) lub włożony do szklanki z wodą może stać w niezbyt nasłonecznionym miejscu. Liście rozmarynu można również zamrażać i suszyć. Warto jednak wiedzieć, że suszony rozmaryn zachowuje swój aromat bardzo krótko. Wietrzeje po 5-6 tygodniach.

 


 

MACIERZANKA TYMIANEK

 

Macierzanka tymianek, tymianek właściwy, tymianek ogrodowy (Thymus vulgaris L.) to wiecznie zielony półkrzew należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Pochodzi z rejonów Morza Śródziemnego. Obecnie istnieje ponad 100 odmian tymianku, w tym wiele mieszańców. Jego walory smakowe i lecznicze doceniono już w starożytności. Współcześnie tymianek uprawiany jest w wielu krajach jako roślina przyprawowa, lecznicza i ozdobna. Tymianek wykorzystywany jest w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, farmaceutycznym i perfumeryjnym Nazwa "tymianek" pochodzi od greckiego słowa thymon, co oznacza "do odkażania", aczkolwiek słowo to również może oznaczać "odważny".

 

W celach kulinarnych wykorzystuje się liście (małe, wąskie, eliptyczne szaro-zielone, czasem rdzawo-czerwone od spodu, o długości 5-10 mm). Natomiast w lecznictwie zastosowanie znalazło ziele tymianku i pozyskiwany z niego olejek tymiankowy. 100 g liści tymianku zawiera m.in. 5.6 g białka, 1.7 g tłuszczu i 24.4 g węglowodanów (w tym 14 g błonnika). Liście wyróżniają się dużą zawartością witaminy A, witaminy C i ryboflawiny, a z minerałów dużą ilością żelaza, manganu, magnezu. Warto też wspomnieć o obecności litu i glinu. 100 g liści rozmarynu to 101 kcal.

 

macierzanka tymianek (łodygi z liśćmi)

 

Roślina zawiera do 3.5% olejku eterycznego, w którego skład wchodzi m.in. tymol (do 45%), karwakrol (25-60%), borneol (8-15%), p-cymen (7-20%), linalool (ok. 8%) i beta-kariofilen (1-3%). Ponadto w tymianku wykryto kwasy fenolowe (kwas kawowy, chlorogenowy, kwas rozmarynowy 0.15-1.35%), triterpeny (kwas oleanolowy, ursolowy), garbniki (do 10%) i flawonoidy.

 

Bogaty skład chemiczny sprawia, że tymianek ma właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwpasożytnicze, żółciopędne, moczopędne, antyseptyczne, antyoksydacyjne. Wzmacnia wątrobę, stymuluje układ pokarmowy, działa rozkurczowo. Pomaga w trawieniu pokarmów o wysokiej zawartości tłuszczu. Ponadto wspomaga leczenie zapalenia stawów, łagodzi objawy (ból i sztywność stawów) związane z zapaleniem stawów ma silne właściwości antyreumatyczne. Może być również pomocny w utrzymaniu higieny jamy ustnej, ponieważ wzmacnia dziąsła i wspomaga leczenie zapalenia dziąseł.

 

Tymianek to bardzo aromatyczne zioło charakteryzujące się ostrym, ciepłym i pikantnym aromatem. Jego smak jest nieco gorzkawy, ostry i odświeżający oddech, do czego przyczynia się obecność lotnego olejku - tymolu. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny. Liście tymianku najlepiej jest podawać świeże (dobrze posiekane), jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach. Najlepsze wartości posiada tymianek z własnych upraw lub kupny z certyfikatem ekologicznym. Tymianek po ścięciu może być przechowywany w lodówce nawet przez 7 dni. Liście tymianku można również zamrażać i suszyć.

 


 

BAZYLIA POSPOLITA

 

Bazylia pospolita (Ocimum basilicum L.), zwyczajowo zwana też bazylią wonną lub zwyczajną, to gatunek rośliny jednorocznej z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Współcześnie nie występuje już na stanowiskach naturalnych, za to jest uprawiana na skalę przemysłową. Wykorzystywana jest w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym, perfumeryjnym, spirytusowym oraz medycynie naturalnej i ziołolecznictwie. Łacińska nazwa rośliny pochodzi od łacińskiego słowa "basilicum" - "królewski" i greckiego "okimoin" - "pachnie".

 

W celach kulinarnych wykorzystuje się liście (jasnozielone, błyszczące, jajowate lub romboidalne, o brzegu karbowanym, rzadziej ząbkowanym o długości do 5 cm). 100 g liści bazylii zawiera m.in. 3.15 g białka, 0.64 g tłuszczu i 2.65 g węglowodanów (w tym 1.6 g błonnika). Liście wyróżniają się dużą zawartością witaminy K, witaminy A, witaminy C. Ponadto zawierają kompleks witamin z grupy B. Z minerałów na wymienienie zasługuje mangan, żelazo, miedź, wapno. 100 g liści bazylii to 101 kcal. W celach leczniczych wykorzystuje się zarówno liście jak i całe ziele bazylii. Bazylia jest bogatym źródłem olejku eterycznego (0.5-1.5%). Na spodniej stronie liści znajdują się gruczoły wytwarzające olejek eteryczny. Jego głównymi składnikami są: metylochawikol, cyneol, linalol, eugenol, cytral, limonen, terpinen, estragol. Ponadto liście zawierają saponiny (0.13%), garbniki (5-6%), flawonoidy, glikozydy, karotenoidy, sterole, enzymy i kwasy organiczne.

 

bazylia (łodygi z liśćmi)

 

Bazylia działa przede wszystkim na układ trawienny i nerwowy. Poprawia trawienie, zapobiega wzdęciom, działa przeciwskurczowo i pobudza wydzielanie soków trawiennych. Ponadto posiada właściwości uspokajające. Działa również tonizująco, przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie, przeciwalergicznie, moczopędnie.

 

Bazylia to bardzo aromatyczne zioło charakteryzujące się przyjemnym aromatem - świeży, słodki, lekko korzenny z nutą balsamiczną. W smaku jest lekko słodkawa i orzeźwiająca, do czego przyczynia się obecność lotnego olejku. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny. Liście bazylii najlepiej jest podawać świeże (dobrze rozdrobnione - warto ją rwać ręcznie lub siekać nożem tuż przed podaniem, ponieważ szybko czernieje), jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach. Najlepsze wartości posiada bazylia z własnych upraw lub kupna z certyfikatem ekologicznym. Bazylia po ścięciu może być przechowywana w wodzie lub w lodówce owinięta ręcznikiem papierowym i włożona do szczelnego woreczka foliowego przez kilka dni. Myć liście należy tuż przed użyciem, bo wilgoć w połączeniu z chłodem przyspiesza gnicie liści. Ponadto bazylię można mrozić (listki należy dokładnie posmarować olejem i włożyć do woreczka plastikowego lub zmiksować z olejem i włożyć do pojemniczka, a następnie zamrozić) oraz suszyć (suszona posiada jednak zdecydowanie inny - mniej intensywny aromat i smak).

 


 

LEBIODKA POSPOLITA

 

Lebiodka pospolita (Origanum vulgare), zwana również dzikim majerankiem znana jest pod popularną nazwą oregano, która kojarzy się nam głównie z przyprawą stosowaną do nadania odpowiedniego aromatu potrawom włoskim, w tym pizzy. Jest to gatunek byliny wieloletniej należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Lebiodka pochodzi z Europy i Środkowego Wschodu. Obecnie występuje na wszystkich kontynentach w stanie dzikim, zdziczałym lub w uprawach na skalę przemysłową. W Polsce występuje na całym terytorium w stanie dzikim oraz jest uprawiana na skalę przemysłową. Zarówno botaniczna nazwa Origanum jak i potoczna oregano wywodzi się z greckich słów: "oros" - góra i "ganos" - radość, czyli "radość góry". Roślina ta zaliczana jest do jednych z najstarszych wykorzystywanych przez człowieka w celach kulinarnych i leczniczych. Jej właściwości lecznicze znał już Hipokrates i Arystoteles.

 

W celach przyprawowych wykorzystuje się świeże oraz suszone liście rośliny. Surowcem zielarskim są przede wszystkim liście oraz pozyskiwany z nich olejek lebiodkowy (olejek oregano). 100 g suszonych liści oregano zawiera m.in. 9 g białka, 4.3 g tłuszczu, 69 g węglowodanów (w tym 43 g błonnika), a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witaminę A, C, D, E, K) i soli mineralnych (wapń, magnez, żelazo, cynk, mangan, miedź).

 

oregano (łodygi z liśćmi)

 

Roślina zawiera około 2-3% olejku eterycznego, w którego składzie dominuje tymol i karwakrol (nawet do 80% wszystkich składników obecnych w olejku). Ponadto w olejku występuje limonen, fenol, terpinen, ocymen, beta-bisabolen, p-cymen, linalol, 4-terpineol, germakren D, octan geranylu, cymol, borneol, kariofilen i pinen. Spośród innych substancji biologicznie czynnych obecnych w roślinie warto wymienić fenolokwasy (rozmarynowy, kawowy, chlorogenowy, cynamonowy, ursolowy, oleanolowy), flawonoidy (luteolina, apigenina, diosmetyna), fitosterole, garbniki (ok. 8%), triterpeny (kwas oleanolowy, ursolowy), seskwiterpeny, gorycze, sterole, oleożywice i taniny.

 

Bogaty skład chemiczny sprawia, że lebiodka wykazuje właściwości przeciwzapalne, odkażające, przeciwbakteryjne, przeciwpasożytnicze, przeciwgrzybicze, przeciwpierwotniakowe i przeciwwirusowe ograniczając wzrost, rozwój i namnażanie określonych patogenów, na które udowodniono jej skuteczność. Ponadto działa uspokajająco, moczopędnie, odtruwająco, przeciwobrzękowo, żółciopędnie, żółciotwórczo, rozkurczowo, wykrztuśnie, mlekopędnie. Lebiodka może być stosowana w schorzeniach układu pokarmowego i oddechowego. Ponadto wspomaga również leczenie zapalenia stawów, łagodzi objawy (ból i sztywność stawów) związane z zapaleniem stawów ma właściwości antyreumatyczne. Może być również pomocna w utrzymaniu higieny jamy ustnej, ponieważ wzmacnia dziąsła i wspomaga leczenie zapalenia dziąseł.  Lebiodka wykazuje również wysoką aktywność antyutleniającą, ze względu na wysoką zawartość kwasów fenolowych i flawonoidów.

 

Lebiodka to bardzo aromatyczne zioło charakteryzujące się ciepłym i stosunkowo łagodnym aromatem. Jej smak jest nieco gorzkawy i odświeżający oddech, do czego przyczynia się obecność lotnego olejku i obecnego w nim tymolu. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny. Liście lebiodki najlepiej jest podawać świeże (dobrze posiekane), jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach. Najlepsze wartości posiada lebiodka z własnych upraw lub kupna z certyfikatem ekologicznym. Lebiodka po ścięciu może być przechowywana w lodówce nawet przez 7 dni. Liście lebiodki można również suszyć. W takiej postaci jest równie często sprzedawana w sklepach spożywczych i zielarskich.

 


 

LUCERNA SIEWNA

 

Lucerna (Medicago L.), to rodzaj jednorocznych roślin należący do rodziny bobowatych (Fabaceae). Wywodzą się z Azji (dokładnie rzecz ujmując z Iranu), a do Europy trafiły za sprawą Aleksandra Wielkiego, który docenił wartość lucerny jako... paszy dla koni. Lucerna należy do najstarszych roślin pastewnych znanych człowiekowi. Jej angielska nazwa alfalfa powiązana jest z arabskim zwrotem al-fac-facah, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza "ojciec wszystkich produktów spożywczych". Rodzaj liczy ponad 100 gatunków, jednak tylko niektóre gatunki uprawiane są na szeroką skalę. Najbardziej znanym gatunkiem jest lucerna siewna (Medicago sativa). Współcześnie gatunek ten rozprzestrzeniony jest na wszystkich kontynentach. Uprawiany na skalę przemysłową przede wszystkim jako roślina pastewna, ale także dziczejący i występujący jako chwast w różnych uprawach, prócz tego na przydrożach, ugorach, nieużytkach i łąkach. Właściwości rośliny wykorzystywane są również w medycynie naturalnej, a od pewnego czasu lucerna została odkryta jakby na nowo i używana jest również w celach spożywczych przez ludzi, a także stanowi dodatek do przemysłowych karm dla zwierząt towarzyszących.

 

świeża lucerna (łodygi z liśćmi)

 

Pod względem wartości odżywczych lucerna zaliczana jest przez niektórych do kategorii "superfood", czyli "super jedzenia", które jest w stanie dostarczyć wszystkich składników żywieniowych. Prawdopodobnie właśnie to spowodowało, że lucerna wzbudza coraz większe zainteresowanie jako roślina nie tylko pastewna, ale także spożywcza. Liście lucerny mogą być jadane na surowo lub podgotowane na jarzynę, a podkiełkowane nasiona wzbogacają swym smakiem sałatki lub kanapki.

 

Nadziemne części rośliny zawierają stosunkowo dużo białka (w porównaniu z innymi roślinami zielonymi) o korzystnym zestawie aminokwasów, którego zawartość w suszonych liściach sięgać może od 14 do 22%. Ponadto są bogate w beta karoten, witaminy B, C, D, E, P i K oraz sole mineralne, takie jak potas, żelazo, wapń, magnez, mangan, krzem i fosfor. Z substancji biologicznie czynnych warto wymienić luteinę, garbniki, saponiny, kwasy organiczne, flawonoidy (22 związki flawonoidowe, będące glikozydami apigeniny, luteoliny, trycyny, metylotrycetyny i chryzoeriolu.), fitoestrogeny oraz chlorofil.

 

kiełki lucerny

 

100 g kiełków lucerny zawiera m.in. 4 g białka, 0.7 g tłuszczu i 2.1 g węglowodanów (w tym 1.9 g błonnika). Kiełki zwierają też szeroki wachlarz witamin, w tym witaminy z grupy B, witaminę K i witaminę C oraz nie mniejszy zestaw minerałów, w tym fosfor, cynk, magnez, mangan.

 

suszone i rozdrobnione liście lucerny

 

Lucerna siewna działa na organizm wzmacniająco i oczyszczająco. Posiada silne działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne. Wspomaga pracę układu immunologicznego, poprawia przemianę materii (wspomaga wchłanianie białek i węglowodanów), reguluje pracę jelit, łagodzi stany zapalne błon śluzowych, działa moczopędnie, wpływa odżywczo na skórę oraz ma zastosowanie w leczeniu anemii i cukrzycy.

 

Lucerna siewna cechuje się słodko-gorzkim, ziemistym, nieco orzeźwiającym smakiem. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej rośliny. Liście lucerny można podawać świeże (dobrze posiekane), albo ugotowane i przetarte na papkę jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach i niezbyt często. Również w żywieniu psów można wykorzystać kiełki lucerny jako dodatek do pożywienia (przed podaniem warto je dobrze posiekać). Najlepsze wartości posiada świeża lucerna i kiełki lucerny z własnych upraw lub kupne z certyfikatem ekologicznym. Lucerna siewna dostępna jest w sprzedaży również w formie suszonej.

 

Uwaga! Lucerna siewna zawiera spore dawki witaminy K (reguluje krzepliwość krwi) oraz fitoestrogeny (w organizmie działają na podobieństwo estrogenów), dlatego też powinna być stosowana okresowo i z umiarem.


 

SIEMIĘ LNIANE

 

Siemię lniane, to dokładniej rzecz ujmując nasiona lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum L.) - jednorocznej rośliny należącej do rodziny lnowatych (Linaceae), która obecnie nie występuje już w stanie dzikim, a jest uprawiana na skalę przemysłową. Len zwyczajny znalazł zastosowanie w przemyśle włókienniczym, spożywczym i kosmetycznym. Ponadto wykorzystywany jest na paszę dla zwierząt. W tradycyjnym lecznictwie i ziołolecznictwie małe (2-3 mm), płaskie, szarobrązowe nasiona lnu noszą nazwę siemienia lnianego. Surowiec zielarski i spożywczy w postaci nasion pochodzi z upraw i jest zbierany jako produkt uboczny przy uprawach lnu przemysłowego.

 

100 g nasion siemienia lnianego zawiera m.in. 18.29 g białka, 42.16 g tłuszczu, 28.88 g węglowodanów (w tym 27.3 g błonnika), witaminy (B1, B2, B6, C, E, K, PP (niacyna), kwas foliowy, kwas pantotenowy) i minerały (wapń, żelazo, magnez, fosfor, potas, sód, cynk, miedź, mangan, selen). Duża zawartość tłuszczu w nasionach lnu sprawia, że są one wykorzystywane także do pozyskania oleju roślinnego o żółtawym zabarwieniu i intensywnym, cierpkim zapachu. W skład oleju wchodzi: 36-50% kwasu alfa-linolenowego (Omega-3), 23-24% kwasu linolowego (Omega-6) oraz jednonienasycone kwasy tłuszczowe (Omega-9) i kwasy nasycone). Ponadto nasiona zawierają ok. 3-10% śluzu roślinnego (zbudowany z kwasu galakturonowego, ramnozy, galaktozy, arabinozy i ksylozy), fitosteryny, fitoestrogeny (ligniany), flawonoidy, enzymy (linamaraza), fenolokwasy i glikozydy cyjanogenne.

 

siemię lniane

 

Taka kombinacja substancji odżywczych i biologicznie czynnych, wśród których dominują nienasycone kwasy tłuszczowe, białka o korzystnym składzie aminokwasów, śluz, witaminy oraz minerały wykazuje pozytywne i wszechstronne działanie na organizm psa. Dojrzałe siemię lniane doskonale wpływa na układ pokarmowy. Substancje śluzowe, lignina oraz tłuste oleje wiążą duże ilości wody, dzięki czemu działają przeczyszczająco i powlekająco na błony śluzowe układów pokarmowego oraz oddechowego. Ponadto siemię lniane reguluje pracę jelit, ułatwia wypróżnianie i powoduje uczucie sytości. Dzieje się tak dlatego, że po zalaniu wodą nasiona nabierają kilkakrotnie powiększają swoją objętość, otaczając się jednocześnie dużą ilością śluzu. Siemię lniane doskonale również wpływa na skórę i sierść.

 

W przypadku siemienia lnianego trzeba jednak pamiętać, iż nasiona zawierają niewielkie ilości (0.1-1.5%) glikozydów cyjanogennych (llinustatyna i neolinustatyna), które w odpowiednich warunkach mogą przekształcić się w cyjanowodór - substancję silnie trującą. Jednak dopóki ziarno jest całe, to te związki są stabilne i nie ulegają przemianom chemicznym, ponieważ w całym ziarnie glikozydy cyjanogenne i aktywujące je enzymy umieszczone są w różnych jego częściach i nie stykają się ze sobą. Dopiero w momencie pęknięcia łupiny i naruszenia struktury ziarna (gniecenie, mielenie), następuje aktywacja enzymów, które rozpoczynają przemianę glikozydów w cyjanowodór. Proces ten znany jest pod nazwą cyjanogenezy (produktami pośrednimi cyjanogenezy linustatyny i neolinustatyny są: linamaryna oraz lotaustralina).

 

I w tym miejscu pojawia się pewna zagwozdka, bo przecież siemię lniane znane jest ze swoich różnorodnych, korzystnych właściwości i nie jedna mama raczyła nim swoje dzieci. Podobnie na przestrzeni lat postępowali hodowcy psów. To podawać czy nie podawać? W przypadku siemienia lnianego powinniśmy raczej zapytać, nie o to czy podawać, ale o to w jakiej formie i ile podawać... Bowiem to właśnie w sposobie serwowania siemienia lnianego i ilości ukryty jest klucz do bezpiecznego stosowania tego doskonałego produktu roślinnego.

 

W sklepach nasiona lnu dostępne są w postaci całych niełuskanych ziaren (Semen Lini), jak i pod postacią wytłaczanego z nich oleju lnianego (Oleum Lini). Ponadto wytłoki powstałe po wytłaczaniu oleju poddawane są procesowi mielenia i są sprzedawane w formie rozdrobnionej jako tzw. mąka lniana. Z punktu widzenia odżywczego i kosmetycznego największe wartości posiada całe ziarno niełuskane. Zaraz po nim plasuje się olej lniany, ale pod warunkiem, że będzie on tłoczony na zimno. Olej lniany, co prawda nie zawiera błonnika oraz fitoskładników, ale pod względem pozostałych składników nie ustępuje całemu ziarnu. Olej powinien być przechowywany w ciemnych i szczelnych butelkach oraz chłodnych pomieszczeniach bez dostępu tlenu. Tylko w taki sposób można zapobiec jego zepsuciu i spowolnić proces utleniania cennych składników. Najmniejszą wartość przedstawia przemysłowo rozdrobnione ziarno uzyskiwane w procesie odtłuszczania ziaren lnu, które sprzedawane jest pod nazwą mielonego lnu odtłuszczonego lub mąki lnianej. Niestety, wartościowe związki zawarte w mielonych ziarnach lnu bardzo szybko ulegają utlenieniu, a ziarno traci swoje właściwości. Ponadto w procesie odtłuszczania zostaje ono pozbawione cennych tłuszczy, co znacznie zubaża wartość takiego produktu.

 

Na koniec pozostaje do omówienia sprawa szkodliwych związków powstających w trakcie uszkadzania ziarna lnu. Dlatego też decydując się na dodatek siemienia lnianego do pożywienia psa powinniśmy skoncentrować się przede wszystkim na całych niełuskanych ziarnach i oleju lnianym tłoczonym na zimno. Całe ziarna lnu przed podaniem powinny być namoczone w wodzie w proporcjach: jedna część całych nasion lnu na 20 części wody dobrej jakości. Nasiona zalewamy wodą i odstawiamy do napęcznienia i uwolnienia śluzów na około 30 minut. Jeśli psu będzie podawany tylko otrzymany wywar bez ziaren lnu, to ziarna można zalać zimną wodą. Co prawda zalewanie nasion zimną wodą nie niszczy białkowych enzymów cyjanogenezy, ale dopóki ziarna pozostaną nienaruszone, to enzymy te nie są uwalniane i reakcja nie zachodzi. Jeśli nasiona też będą serwowane psu do jedzenia, to bezpieczniej będzie zalać je gorącą wodą (teoretycznie nie musi to być od razu wrzątek, ponieważ większość białek ulega denaturacji w temperaturze powyżej 40°C. Można zatem oczekiwać, że właśnie taka temperatura wystarczy, by zniszczyć enzymy inicjujące proces przemian glikozydów i reakcja cyjanogenezy zostanie powstrzymana. Nie mniej jednak trzeba wziąć poprawkę na temperaturę otoczenia, szybkość schładzania wody i czas jaki jest potrzebny do tego, by woda zdążyła oddać ciepło ziarnu. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, iż zalanie ziarna wodą tylko ciepłą o zbyt niskiej temperaturze będzie po prostu niewystarczające do dezaktywacji enzymów. Stąd też wykorzystanie wody nie ciepłej, a gorącej wydaje się jak najbardziej słuszne. Jeśli ktoś zdecyduje się podawać ziarno rozdrobnione, to najlepiej proces gniecenia/mielenia przeprowadzać tuż przed samym podaniem, tak by cenne substancje nie uległy zniszczeniu. Trzeba też pamiętać o zneutralizowaniu niekorzystnych związków, które powstają po uszkodzeniu ziaren. Ziarna takie powinny być bezwzględnie poddane obróbce termicznej (namaczanie poprzez sparzenie wrzątkiem, gotowanie w naczyniu bez przykrycia, pieczenie, prażenie). Jak widać z powyższych informacji, po odpowiednim przyrządzeniu, ziarno siemienia lnianego może być podawane psom w postaci całych ziaren, jak i rozdrobnione.

 


 

OWOC DZIKIEJ RÓŻY

 

Dzika róża (Rosa canina), to niezwykle popularny gatunek kolczastego krzewu z rodziny różowatych (Rosaceae), który dorasta do 3 m wysokości i występuje w stanie dzikim lub jest uprawiany na obszarach umiarkowanych i ciepłych półkuli północnej. Wyróżnia się niezwykle aromatycznymi, pięciopłatkowymi, białymi lub różowymi kwiatami i pomarańczowymi lub pomarańczowoczerwonymi owocami (a właściwie owocami pozornymi. W rzeczywistości dopiero pod barwną, mięsistą okrywą znajdują się twarde orzeszki stanowiące owoce właściwe. Do celów przetwórczych używa się okryw owoców szupinkowych, czyli pseudoowocni). W Polsce jest to gatunek pospolity. Chętnie zasiedla skraje lasów i różnorodne zarośla, a także miedze i pobliża domostw. Ze względu na pięknie pachnące kwiaty i krzaczasty pokrój często na terenach zurbanizowanych jest sadzona celowo i stanowi nieodzowny element miejskiej zieleni.

owoc dzikiej róży

 

owoc dzikiej róży (suszony cały)

 

owoc dzikiej róży (sproszkowany)

 

Dzika róża znana była już w czasach starożytnych. Wzmianki o niej można znaleźć w Biblii. Jej różnorodne walory docenili też Rzymianie. Łacińska nazwa rośliny często stosowana w gwarze ludowej to "rosa" - róża i "canina" - psia, co oznacza - psia róża. Nazwa ta została użyta przez Pliniusza (ok. I w n.e.). To on określił w ten sposób dziką różę, ponieważ ówcześnie wierzono, że roślina ta ma moc uleczenia pogryzienia przez wściekłego psa.

 

Współcześnie owoce dzikiej róży, płatki kwiatów oraz nasiona znalazły zastosowanie w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym, perfumeryjnym i spirytusowym. Z płatków róży pozyskuje się niezwykle drogi olejek różany, który ze względu na swe właściwości oraz piękny zapach wykorzystywany jest głównie w przemyśle kosmetycznym. Produktem ubocznym destylacji olejku jest woda różana, która również znalazła zastosowanie w przemyśle kosmetycznym. Z nasion róży także wytłacza się olej, który stosowany jest w tej samej gałęzi przemysłu. W celach spożywczych wykorzystuje się płatki i owoce. Z płatków róży wykonuje się konfitury i aromaty, które są cenionym dodatkiem do wyrobów cukierniczych. Z kolei owoce są przetwarzane na soki, dżemy, konfitury, syropy i galaretki. Zarówno na bazie owoców, jak i płatków można sporządzić herbatkę owocową. Mogą być one także wykorzystane do wytwarzania, bądź aromatyzowania napojów alkoholowych. W ziołolecznictwie surowiec zielarski stanowią dojrzałe owoce (Fructus Rosae).

 

100 g owoców dzikiej róży zawiera m.in. 3.6 g białka, 0.4 g tłuszczu i 14 g węglowodanów (w tym  g błonnika). Owoce dzikiej róży są wyjątkowo zasobne w witaminę C (do 5%) - mają jej 30-40 razy więcej niż cytrusy i 10 razy więcej, niż czarna porzeczka. Ponadto polskim naukowcom udało się wyhodować odmianę dzikiej róży, której nadano nazwę "Konstancin". Jej owoce zawierają aż 3500 mg witaminy C w 100 g soku, tj. 4 razy więcej niż w owocach zwykłej dzikiej róży i 100 razy więcej niż w cytrusach. W owocach znajdziemy także dużo innych witamin: A, B1, B2, E, K, a także PP. Z minerałów w większych ilościach znaleźć można wapń, żelazo, selen, mangan, magnez, fosfor, potas, siarka, krzem i cynk. Świerzy owoc dzikiej róży ma 85 kilokalorii w 100 gramach.

 

Wśród składników czynnych owoców róży należy wymienić: kwas askorbinowy (witaminę C), kwas cytrynowy, kwas jabłkowy, kwas bursztynowy, karotenoidy 0.01-0.05% (likopen, beta-karoten, zeaksantyna), nienasycone kwasy tłuszczowe, pektyny (do 4.6%),  cukry (do 4 %), garbniki (ok. 3%), flawonoidy (do 0.35%, w tym astragalina, izokwercetyna, tylirozyd), polifenole, leukoantocyjany, katechiny, antocyjany, fitosterole, galaktolipid, olejek eteryczny (0.03%), wanilinę, saponiny.

 

Co prawda organizm psa potrafi sam wytwarzać witaminę C, jednak warto nadmienić, iż owoce dzikiej róży zawierają wprost imponującą ilość witaminy C, która jest jednym z najlepszych sposobów, aby wzmocnić nadszarpnięty układ odpornościowy. W całokształcie owoc dzikiej róży wykazuje właściwości witaminizujące, antyoksydacyjne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, uszczelnia ściany naczyń krwionośnych. Prowadzone badania wykazały także, że proszek z dzikiej róży działa ochronnie na błonę komórkową, co pomaga w budowaniu chrząstki i zapobiega jej degeneracji. Zatem proszek z dzikiej róży dzięki dużej zawartości naturalnej witaminy C oraz galaktolipidu, stanowi doskonały i naturalny preparat na stawy, ponieważ działa przeciwbólowo, przeciwreumatycznie, zmniejsza sztywność stawów, regeneruje chrząstkę stawową, poprawia elastyczność i ruchomość stawów.

 

Skąd wziąć owoce dzikiej róży? Na potrzeby własne owoce dzikiej róży można zbierać ze stanowisk naturalnych. Warto wybierać rośliny rosnące w miejscach oddalonych od dużych aglomeracji miejskich, ulic i pół uprawnych (zmniejsza się ryzyko zanieczyszczenia owoców metalami ciężkimi i opryskami). Należy zbierać owoce dobrze wybarwione i jędrne. Owoce dzikiej róży (Rosa canina), dojrzewają pod koniec września. Zbiera się je dopiero wtedy, lub nawet później - w październiku.

 

Zebrane owoce należy odpowiednio przetworzyć. Ogólnie rzecz ujmując oczyszczone owoce róży (umyte, pozbawione końcówek, przepołowione, pozbawione pestek i włosków) można mrozić, suszyć i gotować. Najczęściej z owoców róży przygotowuje się konfitury, galaretki, przeciery, dżemy, marmolady, soki, nektary, nalewki czy wina. Należy jednak pamiętać, że tego typu produkty wymagają dodania dużej ilości cukru i/lub alkoholu. Obydwa te składniki wykluczają zastosowanie takich przetworów jako dodatek leczniczo-żywieniowy u psów. Jak zatem przygotować owoce dzikiej róży, by mógł z ich dobrodziejstwa skorzystać pies? Najlepiej będzie owoce dzikiej róży ususzyć. Można to zrobić w suszarce do grzybów lub w piekarniku. Ususzone owoce warto zmielić. Tak otrzymany surowiec trzeba przechowywać w szczelnym opakowaniu i suchym, zacienionym miejscu. Można podawać jako dodatek do pożywienia. Owoce dzikiej róży (suszone całe lub rozdrobnione) można również kupić w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych i zielarskich. Warto wybierać te pochodzące z kontrolowanych ekologicznych upraw.

 


 

OSTROPEST PLAMISTY

 

Ostropest plamisty (Silybum marianum) - gatunek jednorocznej rośliny należący do rodziny astrowatych (Asteraceae), która swym wyglądem przypomina nieco osty (Carduus L.) i łopiany (Arctium L.) - rośliny z charakterystycznymi kwiatostanami, należące do różnych rodzajów, ale tej samej rodziny astrowatych.

 

Ta roślina o dość charakterystycznym wyglądzie pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego: południowej i południowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Azji Zachodniej oraz niektórych rejonów Azji Środkowej (Indie, Pakistan). Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się w wielu rejonach świata, gdzie rośnie dziko i/lub jest celowo uprawiany.

 

owoce ostropestu

 

Wszechstronne zastosowania ostropestu (kulinarne, lecznicze, kosmetyczne i ozdobne) zostały docenione już w starożytności. Wspominają o nim Teofrast, Pedanius Dioskurydes i Pliniusz Starszy, a w średniowieczu święta Hildegarda. Łacińską nazwę Silybum nadał tej roślinie grecki lekarz Dioskurydes w 100 r. p.n.e. Natomiast nazwa gatunkowa marianum pochodzi od Matki Boskiej. Legenda głosi, że w czasie karmienia Dzieciątka Jezus kilka kropli mleka spadło na liście ostu i pozostawiło na nim mlecznobiałe plamy.

 

W medycynie ludowej używane były owoce ostropestu (owocem rośliny jest niełupka z puchem kielichowym, który jest dwa razy dłuższy od owocu). Ponadto w dawnych czasach ostropest plamisty traktowany był jako roślina jadalna. Korzenie były spożywane w stanie surowym lub gotowane i podawane w formie puree. Zbierane na wiosnę młode pędy były gotowane i również podawane w formie puree. Koszyczki kwiatostanu były spożywane podobnie jak karczoch ziemisty, a łodygi po obraniu ze skórki i uprzednim namoczeniu (w celu usunięcia znajdującej się w nich goryczy) nadawały się do duszenia. Z kolei młode liście przygotowywane były jak szpinak lub surowe dodawane były do sałatek.

 

Współcześnie roślina ta praktycznie nie jest już wykorzystywana w celach kulinarnych, ale właściwości lecznicze owocu ostropestu nadal są cenione zarówno przez współczesną medycynę, jak i farmację. Ba, to jeszcze nie wszystko. Roślina ta z powodzeniem wykorzystywana jest w przemyśle kosmetycznym. Z owoców ostropestu tłoczy się również olej, który ma podobne zastosowanie, jak olej z wiesiołków i ogórecznika.

 

100 g owocu ostropestu zawiera m.in. 25-30 g białka, 23 g tłuszczu, 1.3 g węglowodanów, a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witamina A, D, F, E, K i C) i soli mineralnych (wapń, potas, magnez, żelazo, cynk, mangan, miedź, chrom, selen, jod, bor). Zawartość włókna w owocach ostropestu sięgać może do 24%. 100 g owocu ostropestu dostarcza 302 kcal. Wśród składników czynnych ostropestu należy wymienić przede wszystkim sylimarynę (ok. 2-6%), czyli kompleks flawonoliganów obejmujący m.in. sylibinę A i sylibinę B, izosylibinę A i izosylibinę B, sylikrystynę, izosylikrystynę i sylidianinę, który kumulowany jest w suchej owocni. Ponadto w surowcu znajdują się fitosterole (kampesterol, beta-sitosterol, lanosterol, stigmasterol), flawony (apigenina, luteolina, chrysoeriol, eriodykcjol), flawonole (kemferol, kwercetyna), flawanony (toksyfolina), glikozydy fenolowe, aminy biogenne (histamina, tyramina), kwasy organiczne, śluz, garbniki, cukry, olej (ok. 20%) z dużą ilością kwasu linolowego (50%), witaminy i sole mineralne.

 

Ostropest plamisty jest przede wszystkim uważany za doskonałe panaceum na różnorodne niedomagania i choroby wątroby. Z nasion ostropestu wytwarza się m.in. lek Sylimarol (stosowany w rekonwalescencji po toksyczno-metabolicznych uszkodzeniach wątroby spowodowanych m.in. czynnikami toksycznymi (np. alkohol, środki ochrony roślin) oraz po spożyciu trudno strawnych pokarmów. Wspomagająco w zaburzeniach czynności i przewlekłych stanach zapalnych wątroby). Ostropest używany profilaktycznie chroni zdrowe komórki wątroby i nerek przed zniszczeniem, stłuszczeniem i toksynami. Należy jednak wspomnieć, że spektrum leczniczego działania ostropestu nie skupia się tylko na wątrobie, a jest znacznie szersze. Substancje czynne zawarte w nasionach normują poziom glukozy we krwi, obniżają poziom cholesterolu, hamują rozwój komórek nowotworowych, wspomagają odporność organizmu i pracę nerek. Roślina stymuluje również wydzielanie soku żołądkowego, dzięki czemu pomaga przy niedokwaśności soku żołądkowego oraz poprawia łaknienie.

 

Skąd wziąć owoce ostropestu? Na potrzeby własne owoce ostropestu można zbierać ze stanowisk naturalnych. Warto wybierać rośliny rosnące w miejscach oddalonych od dużych aglomeracji miejskich, ulic i pół uprawnych (zmniejsza się ryzyko zanieczyszczenia owoców metalami ciężkimi i opryskami). Roślinę z powodzeniem można też uprawiać w przydomowych ogródkach. Kwiaty rozkwitają w lipcu i utrzymują się do końca sierpnia. Koszyczki kwiatowe zbiera się pod koniec sierpnia, lub we wrześniu, gdy nasiona zmieniają już barwę na brązową. Suszy się w przewiewnym i zacienionym miejscu, po wysuszeniu młóci i oddziela nasiona. Owoce ostropestu (całe lub zmielone), a także pozyskany z nich olej bez problemu można nabyć w większości dobrze zaopatrzonych aptek, sklepów ze zdrową żywnością, zielarskich, a także zoologicznych. Warto wybierać te pochodzące z kontrolowanych ekologicznych upraw.

 

Włączenie owocu ostropestu do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Owoce ostropestu najlepiej jest podawać zmielone. Jako dodatek do posiłku. Ostropest w ramach leczenia zaleca się podawać przez okres od 3 do 6 tygodni.

 


 

MIĘTA ZIELONA I MIĘTA PIEPRZOWA

 

Mięta (Mentha L.) to rodzaj aromatycznych roślin o charakterze leczniczym i przyprawowym, do którego należy około 20 gatunków oraz wiele odmian i mieszańców. Nazwa rodzaju wywodzi się z greckiej legendy, wg której Hades (bóg podziemnego świata zmarłych) zakochał się w nimfie Minthe. Zazdrosna żona Hadesa (Persefona) postanowiła jawnie nie interweniować, ale przy nadarzającej się okazji przemieniła nimfę w zioło.

 

Współcześnie różne gatunki odmiany i mieszańce reprezentujące ten rodzaj występują niemal na całym globie ziemskim. Uprawiane są jako rośliny ozdobne i/lub użytkowe. Znalazły zastosowanie w przemyśle spożywczym, kosmetycznym, farmaceutycznym i tradycyjnym lecznictwie. Wspomnieliśmy już, że rodzaj ten charakteryzuje się niezwykłym, aromatycznym i orzeźwiającym zapachem oraz smakiem. Najbardziej znane gatunki to mięta zielona zwana też kłosową (Mentha spicata L), która cechuje się intensywnym zapachem miętowo-kminkowym, mięta nadwodna (Mentha aquatica L.) o zapachu limonki z nutką anyżu oraz najczęściej uprawiany ich mieszaniec łączący walory obu, czyli mięta pieprzowa (Mentha x piperita). Warto dodać, że nie wszystkie rośliny przynależące do tego rodzaju posiadają typowy dla mięty wyrazisty smak i zapach miętowy determinowany przez zawarty w olejku eterycznym obecnym w roślinie w dość znacznych ilościach mentol. Ze względu na walory smakowo-zapachowe wykreowano również odmiany mięt owocowych ze stosunkowo niską zawartością mentolu, za to charakteryzujące się dodatkową, obcą nutą zapachową. W zależności od wchodzących w ich skład olejków eterycznych, mogą wydzielać one aromat cytryn, truskawek, fig, winogron, jabłek, a także innych ziół, takich jak bazylia czy lawenda, a nawet czekolady.

 

W Polsce stosunkowo najłatwiej można nabyć miętę zieloną (Mentha spicata L) oraz miętę pieprzową (Mentha x piperita), dlatego też skupimy się na szerszym ich omówieniu. Mięta zielona pochodzi z Egiptu, południowo-wschodniej Europy (Albania, Jugosławia, Grecja, Kreta, Włochy) i Azji Zachodniej (Cypr, Izrael, Turcja, Liban, Syria), ale rozprzestrzeniła się też w innych rejonach świata o klimacie umiarkowanym. W Polsce jest antropofitem zadomowionym. Z kolei mięta pieprzowa zwana też lekarską (Mentha x piperita), to jak już nadmieniliśmy wyżej, mieszaniec międzygatunkowy mięty nadwodnej (Mentha aquatica) i mięty zielonej (Mentha spicata) powstały prawdopodobnie w Anglii i tam wprowadzony na dobre do uprawy w XVIII wieku. Współcześnie w wielu krajach mięta pieprzowa jest uprawiana na skalę przemysłową (m.in. Polska), czasami dziczeje.

 

Mięta zielona (w języku angielskim zwana spearmint) uprawiana jest głównie w celach przyprawowych. W porównaniu z miętą pieprzową posiada bardziej owocowy oraz ostrzejszy smak. W celach przyprawowych wykorzystuje się świeże liście oraz suszone liście i wierzchołki pędów. Mięta może być dodawana zarówno do potraw słodkich, jaki i wytrawnych. Z mięty zielonej pozyskuje się także olejek. Liście mięty zielonej są podłużno-lancetowate, stosunkowo wąskie i spiczasto zakończone. Ponadto posiadają dość charakterystyczną cechę - na nerwach pokryte są drobnymi włoskami.

 

mięta zielona (łodygi z liśćmi)

 

100 g liści mięty zielonej zawiera m.in. 3.3 g białka, 0.7 g tłuszczu, 8 g węglowodanów (w tym 7 g błonnika), a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witaminę A i C) i soli mineralnych (wapń, potas, magnez, fosfor, cynk). Głównym składnikiem czynnym mięty zielonej jest olejek eteryczny (do 2.5%) zwany olejkiem mięty zielonej, którego głównym składnikiem jest karwon nadający mięcie zielonej specyficznego zapachu. Ponadto olejek zawiera znaczne ilości limonenu, dihydrokaronu i 1.8-cynolu. W przeciwieństwie do olejku pozyskiwanego z mięty pieprzowej, olejek z mięty zielonej zawiera minimalne ilości mentolu i mentonu. Liście mięty zielonej zawierają także inne substancje czynne, jak: garbniki (ok. 6%), flawonoidy, gorycze i fenolokwasy. Olejek z mięty zielonej stosowany jest jako środek aromatyzujący w przemyśle spożywczym (gumy do życia, dropsy miętowe, napoje) oraz przemysłowym (produkty do higieny jamy ustnej). Mięta zielona jako ziele wykazuje silne właściwości przeciwutleniające oraz w niedużym stopniu działa przeciwgrzybiczo. Ponadto działa pobudzająco, wiatropędnie, przeciwwymiotnie, łagodzi problemy żołądkowe, a także nadaje świeżości oddechowi.

 

Mięta pieprzowa (w języku angielskim zwana peppermint) uprawiana jest na skalę przemysłową głównie jako roślina, której właściwości wykorzystywane są w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym, chemicznym i w mniejszym stopniu w przemyśle spożywczym. W celach przyprawowych wykorzystuje się świeże oraz suszone liście. Surowcem zielarskim przeznaczonym do celów leczniczych są przede wszystkim suszone liście mięty pieprzowej oraz pozyskiwany z rośliny olejek eteryczny.  Liście mięty pieprzowej posiadają kształt podłużno - jajowaty o zaostrzonym szczycie. Brzegi liści są nierównomiernie ząbkowane. W zależności od odmiany liście mogą być koloru zielonego aż po brunatno-brązowy.

 

mięta pieprzowa (liście)

 

100 g liści mięty pieprzowej zawiera m.in. 3.8 g białka, 0.9 g tłuszczu, 15 g węglowodanów (w tym 8 g błonnika), a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witaminę A i C) i soli mineralnych (wapń, potas, magnez, fosfor, cynk). Głównym składnikiem czynnym mięty pieprzowej jest olejek eteryczny (do 3%) zwany olejkiem miętowym, którego najważniejszym składnikiem jest mentol (do 55%). Ponadto olejek miętowy zawiera octan mentylu (do 10%), izomenton (do 10%), 1.8-cyneol (do 8%), mentofuran (do 8%), limonen (do 3.5%), pulegon (nie więcej niż 3%) i karwon (nie więcej niż 1%). Z kilograma suszonego ziela pozyskać można 10-30 ml olejku. Poza tym w liściach obecne są również inne ważne składniki czynne, jak: flawonoidy (9-18%, w tym: eriodykcjol, mentozyd, hesperydyna, apigenina, luteolina, rutyna), garbniki (do 5%), karotenoidy, azuleny, betaina, trójterpeny, fitosterole i fenolokwasy. Olejek miętowy stosowany jest jako środek aromatyzujący w przemyśle spożywczym (gumy do żucia, cukierki, napoje). Pozyskany z rośliny mentol znalazł zastosowanie w przemyśle kosmetycznym i chemicznym (produkty do higieny jamy ustnej, dodatek zapachowy do kosmetyków, środków czystości, odświeżaczy powietrza). Z kolei mentol wykorzystywany jest głównie w przemyśle perfumeryjnym. Mięta pieprzowa jako ziele wykazuje silne właściwości antybakteryjne oraz przeciwkonwulsyjne w obrębie układu trawienia. Łagodzi problemy z układem trawiennym (przeciwdziała kolce, działa wiatropędnie, zapobiega nieżytowi żołądka, usprawnia pracę jelit), działa lekko uspakajająco, działa odświeżająco i dezynfekująco w obrębie jamy ustnej.

 

Zarówno mięta zielona, jak i mięta pieprzowa to bardzo aromatyczne zioła charakteryzujące się przyjemnym, odświeżającym aromatem miętowym z odpowiednią dla gatunku nutą dodatkową. Smak mięty zielonej jest słodkawy i daje uczucie chłodu i orzeźwienia. Z kolei mięta pieprzowa ma nieco silniejszy smak mentolowy, do czego przyczynia się większa ilość lotnego olejku z dużą zawartością mentolu. Miętę zieloną oraz pieprzową z powodzeniem można uprawiać w przydomowych ogródkach. Ponadto dostępne są one w całorocznej sprzedaży w formie świeżej (doniczki z sadzonkami lub cięte łodygi z liśćmi) w większości sklepów spożywczych, a w formie suszonej w aptekach i sklepach zielarskich. Do celów konsumpcyjnych najcenniejsze są liście pochodzące z młodych i niezbyt wyrośniętych roślin. Liście mięty najlepiej jest podawać świeże (dobrze rozdrobnione), jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach.

 

Najlepsze wartości posiada mięta z własnych upraw lub kupna z certyfikatem ekologicznym. Mięta po ścięciu może być przechowywana w wodzie lub w lodówce owinięta ręcznikiem papierowym i włożona do szczelnego woreczka foliowego przez kilka dni. Myć liście należy tuż przed użyciem, bo wilgoć w połączeniu z chłodem przyspiesza gnicie liści. Ponadto miętę można mrozić oraz suszyć (suszona posiada jednak zdecydowanie inny - mniej intensywny aromat i smak).

 

Uwaga:  Ze względu na dużą zawartość olejku szczególny umiar należy zachować przy stosowaniu mięty pieprzowej. Olejek z mięty pieprzowej, w dużych ilościach, może spowodować uczucie pieczenia oraz problemy żołądkowo - jelitowe.

 


 

KOLENDRA SIEWNA

 

Kolendra siewna (Coriandrum sativum L.) - roślina jednoroczna należąca do rodziny selerowatych (Apiaceae). Pochodzi znad Morza Śródziemnego, ale doskonale zaaklimatyzowała się również w krajach chłodniejszych, gdzie jest uprawiana na skalę przemysłową. W Polsce jest uprawiana przemysłowo i w przydomowych ogródkach, czasami można ją spotkać na stanowiskach naturalnych w formie zdziczałej. Zaliczana jest do najstarszych roślin uprawianych przez człowieka. Pierwsze wzmianki o kolendrze można znaleźć już w Starym Testamencie, lecz na większą skalę zaczęli jej używać Rzymianie i Grecy. Kolendra siewna wykorzystywana jest jako roślina przyprawowa, lecznicza i kosmetyczna.

 

W celach przyprawowych wykorzystuje się świeże oraz suszone liście rośliny, świeże korzenie i suszone owoce. Surowcem zielarskim przeznaczonym do celów leczniczych są przede wszystkim suszone owoce kolendry oraz pozyskiwany z nich olejek kolendrowy. W zależności od kraju, w którym kolendra jest uprawiana, jej owoce różnią się rozmiarem i kształtem, a zielone liście smakiem. Liście kolendry pochodzące z Gruzji są ostre w smaku, z Syrii bardziej łagodne, zaś z Etiopii bardziej aromatyczne.

 

kolendra siewna (łodygi z liśćmi)

 

100 g liści kolendry zawiera m.in. 2.1 g białka, 0.5 g tłuszczu, 3.7 g węglowodanów (w tym 2.8 g błonnika), a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witaminę A, C, E, K) i umiarkowaną ilość soli mineralnych (wapń, potas, magnez, fosfor, cynk). Nasiona kolendry charakteryzują się dużą zawartością tłuszczy (ok. 21%), białka (ok. 14%), celulozy (ok. 22%) oraz soli mineralnych (ok. 7%). Ponadto zawierają olejek eteryczny (odmiana wielkoowocowa zawiera do 0.4% olejku, zaś odmiana drobnoowocowa zawiera do 2% olejku), którego dominującym składnikiem jest linalol (70%). Ponadto w oleju eterycznym wykryto: geraniol (do 4.6%), terpinen-4-ol (do 3%), alfa-terpineol (do 0.5%), gamma-terpinen (do 8%), limonen (do 4%), alfa-pinen (do 8.5%), ketony (7-9%), myrcen (do 2%), kamfen (do 1.4%), estry i kumaryny. Nasiona kolendry są również źródłem witamin C, A i B2 oraz oleju, w tym kwasów tłuszczowych (kwas petroselinowy stanowi ok. 76,6% zawartości wszystkich kwasów, ponadto występuje kwas adypinowy, kwas linolowy, kwas oleinowy, kwas palmitynowy i kwas stearynowy). W roślinie występują również inne substancje czynne, jak: flawonoidy, kumaryny, polifenole, kwasy organiczne, fitosterole.

 

kolendra siewna (całe owoce)

 

Liście kolendry siewnej mają zdolność wiązania toksycznych metali ciężkich i usuwania ich z organizmu. Ponadto mają właściwości przeciwbólowe i przeciwzapalne. Stymulują wydzielanie soków żołądkowych i enzymów, a także działają tonizująco na żołądek. Owoce kolendry wykazują właściwości przeciwpasożytnicze, przeciwbakteryjne oraz pomagają w problemach trawiennych. Olejek eteryczny posiada właściwości przeciwbakteryjne (wykazuje skuteczność na następujące bakterie: Staphylococcus aureus, Streptococcus haemolyticus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli i Proteus vulgaris), rozkurczające, wiatropędne.
 

Kolendra siewna to aromatyczne zioło, którego liście charakteryzują się anyżkowym zapachem i lekko goryczkowym smakiem, natomiast owoce są słodkawe w smaku i wydzielają aromat pomarańczowy. Kolendrę siewną z powodzeniem można uprawiać w przydomowych ogródkach. Do celów konsumpcyjnych dolne liście przypominające wyglądem liście pietruszki można zbierać podczas całego sezonu. Liście kolendry najlepiej jest podawać świeże (dobrze rozdrobnione), jako dodatek do posiłku, ale w niewielkich ilościach (ze względu na zawartość olejku). Najlepsze wartości posiada kolendra z własnych upraw lub kupna z certyfikatem ekologicznym. Kolendra po ścięciu może być przechowywana w wodzie lub w lodówce owinięta ręcznikiem papierowym i włożona do szczelnego woreczka foliowego przez kilka dni. Myć liście należy tuż przed użyciem, bo wilgoć w połączeniu z chłodem przyspiesza gnicie liści. Ponadto liście kolendry można mrozić oraz suszyć (suszona posiada jednak zdecydowanie inny - mniej intensywny aromat i smak). Nasiona (owoce) kolendry zbiera się w sierpniu, gdy roślina zaczyna żółknąć, a baldachimy z nasionami przybiorą kolor brunatny. Wówczas zrywa się całe rośliny, suszy i zbiera nasiona. Najlepiej jest je przechowywać całe w suchych i szczelnych pojemnikach, a mielić tuż przed zastosowaniem. Nasiona należy stosować z umiarem i w niewielkich ilościach (duża zawartość olejku aromatycznego). Kolendra siewna dostępna jest także w całorocznej sprzedaży w formie świeżej (doniczki z sadzonkami lub cięte łodygi z liśćmi) w większości sklepów spożywczych i warzywnych, a w formie suszonej w aptekach, sklepach spożywczych, warzywnych i zielarskich dostępne są owoce całe, jak i mielone.
 


 

JEŻÓWKA

 

Jeżówka (Echinacea) - rodzaj roślin liczący 9 gatunków, który należy do rodziny astrowatych (Asteraceae). Jeżówki pochodzą ze wschodniej i centralnej części Ameryki Północnej, a współcześnie występują na różnych kontynentach, gdzie są celowo uprawiane, a czasami dziczejąc, wpisują się w naturalne krajobrazy roślinne różnych krajów. Z solidnej łodygi wyrastają wrzecionowate liście zwieńczone kwiatem o charakterystycznym kolczastym środku podobnym do nastroszonego jeża. Stąd też wywodzi się nazwa rodzajowa, bo po grecku "echinos", to po prostu "jeż".
 

Niezwykłe właściwości jeżówek odkryli Indianie, którzy jako pierwsi zaczęli wykorzystywać te rośliny w celach leczniczych. W Europie cieszyły się dużą popularnością w latach 20-tych i 30-tych XX wieku i dopiero opracowanie sulfonamidów oraz antybiotyków sprawiło, że zainteresowanie właściwościami leczniczymi tych roślin bardzo zmalało, spychając je ponownie do rangi roślin zielnych wykorzystywanych niszowo w ziołolecznictwie. W Polsce różne gatunki jeżówek były w przeszłości uprawiane głównie w celach ozdobnych, a jako rośliny o właściwościach leczniczych, zostały docenione dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Współcześnie znaczenie w ziołolecznictwie odgrywają trzy gatunki jeżówek: jeżówka purpurowa (Echinacea purpurea), jeżówka wąskolistna (Echinacea angustifolia) i jeżówka blada (Echinacea pallida), przy czym to z tej pierwszej można najczęściej spotkać w sprzedaży różnorodne produkty i na jej omówieniu się skupimy.

 

jeżówka purpurowa (kwiaty, łodygi i liście)

 

jeżówka purpurowa (suszony korzeń)

 

jeżówka purpurowa (suszone ziele)

 

Surowiec zielarski stanowi ziele (wysuszone, całe lub rozdrobnione kwitnące nadziemne części rośliny) oraz korzeń (wysuszone, całe lub rozdrobnione podziemne części rośliny). Skład chemiczny trzech ww. gatunków jeżówek ogólnie rzecz ujmując wykazuje podobieństwa, aczkolwiek różnią się one procentową zawartością poszczególnych składników. Ponadto pewne zdefiniowane substancje czynne mogą występować w jednym gatunku, a w drugim nie, co automatycznie sprawia, że ostateczne właściwości poszczególnych gatunków mogą być zróżnicowane.

 

Z substancji czynnych obecnych w składzie jeżówki purpurowej (Echinacea purpurea) należy wymienić cukry w formie wolnej, jako monosacharydy (arabinoza, galaktoza, glukoza, ksyloza, mannoza, ramnoza, fruktoza i disacharyd – sacharoza). Wśród polisacharydów zidentyfikowano m.in. inulinę (4-6%), skrobię, celulozę, pektyny, kwaśne hemicelulozy - heteroksylan, alfa-arabinogalaktan i arabinoramnogalaktan oraz neutralny fukogalaktoksyloglukan. Jeżówka cechuje się również szerokim wachlarzem witamin (z witaminą C, niacyną i ryboflawiną na czele) i minerałów, przy czym szczególnie kumuluje pierwiastki, takie jak żelazo, chrom, mangan, cynk, selen i kobalt. Na uwagę zasługują także obecne w roślinie flawonoidy w formie wolnej i związanej z cukrami, jako glikozydy (kwercetyna, kemferol, luteolina, apigenina, izoramnetyna, rutozyd). Ponadto gatunek ten charakteryzuje się wysoką zawartością kwasu kawowego i jego pochodnych (7), w których kwas kawowy jest związany z cukrami lub kwasem chinowym i winowym. Należy wymienić depsyd kwasu kawowego z kwasem chinowym - kwas chlorogenowy i jego izomer - kwas izo-chlorogenowy oraz depsyd - kwas cykoriowy (kwas 2,3-dikawoilochinowy) stanowiący główną substancję w tej grupie (w częściach naziemnych od 1 do 5%, zaś w korzeniach od 0.6 do 2.1%) i kwas kaftarowy. Oprócz tego jeżówka purpurowa zawiera również alkamidy (kompleks izobutyloamidów), alkaloidy (tussilagina i izotussylagina). W roślinie znajduje się także olejek eteryczny, którego zawartość uzależniona jest od rodzaju surowca. W części nadziemnej i kwiatach występuje do 0.6% olejku, zaś w korzeniach zaledwie 0.2%. Olejek eteryczny z części nadziemnych zawiera borneol, octan borneolu, pentadeka-8-en-2-on, kariofilen, epoksyd kariofilenu, kwas palmitynowy i germakren D. W składzie olejku eterycznego pochodzącego z korzenia dominują seskwiterpeny (około 18% kariofilenu i około 9% farnezenu). Ponadto występują: alfa-pinen i beta-pinen, myrcen, limonen, cyneol, tujon i humulen. Warto również wspomnieć, iż wyodrębniony z dwóch pozostałych gatunków glikozyd - echinakozyd, występuje w tym gatunku w śladowej ilości.

 

Jeżówka słynie głównie z tego, że wykazuje silne właściwości przeciwzapalne i pobudzające układ odpornościowy. Stosowana jest profilaktycznie w kierunku wzmocnienia naturalnej odporności organizmu. Należy jednak pamiętać, że zróżnicowana zawartość procentowa poszczególnych składników, a nawet brak niektórych związków w tym gatunku, może docelowo wpływać na ostateczne właściwości stosowanego surowca.

 

Kwas kawowy wykazuje aktywność antyoksydacyjną oraz antybakteryjną i przeciwgrzybiczą. Kwas cykoriowy cechuje się silnymi właściwościami przeciwutleniającymi, działa przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo. Echinakozyd jest związkiem o działaniu bakteriostatycznym, a szczególnie wrażliwe są na niego gronkowce i paciorkowce. Obecne w jeżówce pierwiastki i witaminy wykazują właściwości immunostymulujące i są ważne dla funkcjonowania układu odpornościowego. Inulina pełni funkcje probiotyczne. Udowodniono, że związek ten specyficznie aktywuje układ dopełniacza, który spełnia ważną rolę w humoralnych mechanizmach nieswoistej odpowiedzi immunologicznej. Flawonoidy i niektóre glikozydy fenolowe zawarte w jeżówce hamują wydzielanie histaminy, leukotrienów i prostaglandyn, tłumiąc procesy zapalne i wysiękowe oraz im zapobiegając. Polisacharydy sprzyjają zwiększonej produkcji limfocytów T, a także aktywizują do efektywnej pracy makrofagi, co w całokształcie sprzyja zwalczaniu i zapobiega infekcjom.

 

Skąd wziąć jeżówkę? Nie jest to roślina typowa dla polskiej flory roślinnej, stąd też bardzo trudno będzie ją znaleźć rosnącą na stanowiskach naturalnych. Zapaleni działkowicze mogą pokusić się o uprawę tej wdzięcznej rośliny, wówczas połączą pożyteczne z przyjemnym, bowiem ta efektowna bylina z pewnością przyozdobi każdy ogród, a dodatkowo jeszcze może być spożytkowana w celach leczniczych. Na pierwsze zbiory trzeba będzie jednak trochę poczekać. Zbiór ziela można przeprowadzić dopiero w drugim lub trzecim roku uprawy rośliny. Części naziemne zbiera się w okresie kwitnienia jeżówki (lipiec/sierpień) i suszy w ciepłym i przewiewnym pomieszczeniu lub elektrycznej suszarce. Natomiast zbiór korzeni można przeprowadzić dopiero po trzech lub czterech latach uprawy jeżówki. Korzenie należy wykopywać jesienią. Po oczyszczeniu, umyciu i pocięciu na mniejsze kawałki trzeba je wysuszyć w suszarce w temperaturze 35-50°C. Osoby, które nie mają zacięcia ogrodniczego i/lub nie mogą sobie pozwolić na uprawę tej rośliny, z powodzeniem mogą nabyć ziele lub suszone korzenie oraz różne gotowe produkty (sproszkowane ziele lub korzeń w formie sypkiej, kapsułki, wyciągi płynne) wytworzone na ich bazie w aptekach, sklepach zielarskich, czy zoologicznych. Włączenie jeżówki do diety psa zalecane jest głównie przy skarmianiu psa w sposób naturalny (dieta R.A.W., B.A.R.F., jedzenie tradycyjnie przygotowywane w domu). Sposób dawkowania opisany jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 

Uwaga! Nie zaleca się podawania jeżówki psom cierpiącym na choroby autoimmunologiczne, sukom w ciąży i karmiącym.
 


 

CZYSTEK

 

Czystek (Cistus L.) - rodzaj zimozielonych, niewysokich krzewów należących do rodziny czystkowatych (Cistaceae), które w naturze rosną przede wszystkim na suchych i skalnych glebach w Basenie Morza Śródziemnego oraz Azji Zachodniej - od Portugalii po Turcję. Rodzaj liczy ponad 50 gatunków i mieszańców, z których tylko kilka ma status roślin zielnych. Czystek ze względu na pokrój, liście i kwiaty jest bardzo dekoracyjnym krzewem, często uprawianym w zimniejszych klimatach w przydomowych oranżeriach. Bywa również zwany skalną różą (nazwa nadana ze względu na preferowane siedliska występowania i kwiaty przypominające wyglądem kwiaty dzikiej róży, przy czym płatki są pomarszczone, a korony mogą być w kolorze od białego, przez różowy do purpurowego).

 

Najczęściej używane w ziołolecznictwie gatunki to: czystek kreteński (Cistus creticus L.), czystek wawrzynolistny zwany też laurolistnym (Cistus laurifolius L.), czystek ladanowy zwany też żywicowym (Cistus ladanifer L.) i czystek szary zwany też siwym (Cistus x incanus L.), który jest mieszańcem dwóch gatunków: Cistus albidus L. i Cistus crispus L. Surowcem leczniczym są wysuszone liście czystka. Ponadto pozyskuje się również z ww. roślin żywicę (ladanum), a z niej olejek eteryczny. Te dekoracyjne rośliny są wykorzystywane w lecznictwie od 2000 lat. Ludność zamieszkująca tereny naturalnego występowania czystka zbierała i stosowała do leczenia różnych dolegliwości ziele tej rośliny.

 

czystek

 

czystek (ziele suszone)

 

Czystek kreteński zasobny jest w olejek eteryczny, żywice, flawonoidy i kwasy fenolowe. Jak donoszą prowadzone badania, surowiec zielarski, a w szczególności pozyskany z rośliny olejek eteryczny, hamują rozwój bakterii Borrelia burgdorferi sensu stricto. W surowcu są także obecne diterpeny labdanowe o działaniu antybakteryjnym i cytotoksycznym. W medycynie ludowej czystek kreteński był używany w leczeniu przeziębień, w tym infekcji bakteryjnych.

 

Czystek ladanowy jest największym z czystków, i jak sama nazwa wskazuje, jest głównym źródłem, z którego pozyskuje się żywicę zwaną ladanum. Charakteryzuje się ona specyficznym balsamicznym zapachem, trochę przypominającym kadzidłowiec wymieszany z ambrą. Żywica ta wykorzystywana jest w przemyśle perfumeryjnym oraz w tradycyjnym lecznictwie do wspomagania leczenia zakażeń układu oddechowego, zapaleń stawów i problemów jelitowych. Ponadto diterpeny labdanowe wykazują działanie cytostatyczne i cytotoksyczne wobec różnorodnych linii komórek nowotworowych. W olejku eterycznym z czystka ladanowego zidentyfikowano około 170 substancji czynnych, dzięki którym wykazuje on silne działanie antyseptyczne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Hamuje rozwój wielu bakterii i grzybów, np. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Candida albicans, Candida glabrata i Candida parapsilosis.
 

Czystek wawrzynolistny wśród zidentyfikowanych substancji czynnych zawiera m.in. flawonoidy (apigenina, kwercetyna, kemferol, naryngenina, luteolina i jej pochodne), żywice (ladanum), olejek eteryczny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, galusowy, elagowy), diterpeny, estry, lignany i fitosterole. Ziele wykazuje właściwości przeciwbólowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwcukrzycowe.

 

Czystek szary zawiera flawonoidy, głównie: kwercetyna, kemferol, mirycetyna, apigenina, rutyna, luteolina oraz inne związki polifenolowe: katechina, galokatechina, galusan galokatechiny, proantocyjanidyny B1 i B3. olejek eteryczny, żywice, kwasy fenolowe (galusowy, elagowy, katechowy), terpeny: monoterpeny, takie jak mircen i limonen, oraz diterpeny typu labdanu, garbniki i fitosterole. Ziele czystka szarego wykazuje właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, gastroprotekcyjne, antyoksydacyjne i antyrodnikowe. czystek siwy był stosowany w leczeniu nieżytów przewodu pokarmowego, schorzeń wątroby, zakażeń i stanów zapalnych układu moczowego, skóry oraz układu oddechowego. Był również polecany w leczeniu stanów zapalnych stawów.

 

Współcześnie czystek przeżywa istny renesans. Preparaty z czystka (głównie suszone mielone ziele, herbatki, ekstrakty i zdecydowanie rzadziej olejek) można znaleźć niemal w każdym sklepie zielarskim, ze zdrową żywnością, w aptekach, a nawet w sklepach spożywczych i zoologicznych. Czystkowi przypisuje się wiele właściwości, czyniąc z rośliny zioło o charakterze uniwersalnym. Główny nacisk kładzie się jednak na właściwości antyoksydacyjne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, wzmacniające odporność organizmu i odstraszające pasożyty zewnętrzne. Warto jednak wiedzieć, iż w sprzedaży dostępne są produkty wytworzone z różnych gatunków czystka, a tym samym mogą one wykazywać nieco odmienne właściwości. Włączenie czystka do diety psa zalecane jest głównie przy skarmianiu psa w sposób naturalny (dieta R.A.W., B.A.R.F., jedzenie tradycyjnie przygotowywane w domu). Sposób dawkowania opisany jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 


 

RUMIANEK POSPOLITY

 

Rumianek pospolity zwany też lekarskim (Matricaria chamomilla L.) -  to gatunek jednorocznej rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae)., która w stanie dzikim występuje w Europie, na terenie Uralu, Kaukazu, Azji Mniejszej, Iranu, Afganistanu i Indii. Jako gatunek zawleczony z powodzeniem rośnie również w Ameryce Północnej i Australii. W Polsce jest gatunkiem pospolicie występującym, który można spotkać w stanie dzikim na polach, przydrożach, łąkach i siedliskach ruderalnych. Ze względu na swoje właściwości lecznicze oraz kosmetyczne, jest również uprawiany na skalę przemysłową. W ziołolecznictwie znany, ceniony i stosowany od wieków. Łacińska nazwa rodzajowa matricaria pochodzi od wyrazu mater oznaczającego "matkę" i została nadana opisywanej roślinie prawdopodobnie ze względu na kojące, "matczyne" właściwości. Z kolei określenie chamomilla pochodzi od greckich słów chamos i melos co przetłumaczyć można jako "ziemne jabłko" i jest powiązane z charakterystycznym zapachem tej rośliny.

 

kwiaty rumianku

 

wysuszone koszyczki kwiatowe rumianku

 

Surowcem zielarskim są wysuszone koszyczki kwiatowe rumianku. Skąd wziąć kwiaty rumianku? Na potrzeby własne koszyczki rumianku można zbierać ze stanowisk naturalnych. Warto wybierać rośliny rosnące w miejscach oddalonych od dużych aglomeracji miejskich, ulic i pół uprawnych (zmniejsza się ryzyko zanieczyszczenia kwiatów metalami ciężkimi i opryskami). Ponadto rumianek można z powodzeniem uprawiać w przydomowych ogrodach. Rumianek kwitnie od maja do września. Koszyczki kwiatowe z jednej rośliny zbiera się systematycznie przez cały okres jej kwitnienia, adekwatnie do pojawiania się i rozwijania kolejnych koszyczków kwiatowych. Należy jednak pamiętać, by były one ścinane na samym początku kwitnienia (świeżo rozwinięte, gdy kwiaty języczkowe - białe płatki - jeszcze nie zwisają), w suche i słoneczne dni, najlepiej po południu - wtedy zawierają one najwięcej substancji czynnych. Przebrane i posegregowane suszy się w przewiewnym i zacienionym miejscu w temperaturze do 35°C. Prawidłowo wysuszony kwiat rumianku zachowuje biały kolor kwiatów języczkowych i charakterystyczny, intensywny zapach.

 

Rumianek pospolity kojarzony jest przez wszystkich jako roślina o charakterystycznym zapachu i wdzięcznych biało-żółtych kwiatach. I tutaj mała uwaga: kwiaty rumianku to dokładnie rzecz ujmując całe kwiatostany - koszyczki kwiatowe - średnicy około 20 milimetrów. Żeńskie kwiaty brzeżne są białe i w miarę przekwitania oraz nocą odginają się charakterystycznie w dół (znane jako duże, łódkowatego kształtu "płatki"). Z kolei kwiaty wewnątrz koszyczka są obupłciowe, żółte, rurkowate, bardzo drobne, umieszczone na wypukłym, stożkowatym, pustym wewnątrz dnie kwiatowym (potocznie zwane żółtym środkiem). Rumianek pospolity osoby niedoświadczone mogą dość łatwo pomylić z rumianem rzymskim (Chamaemelum nobile), rumianem polnym (Anthemis arvensis L.) i rumianem psim (Anthemis cotula L.). Jeśli rumianek pospolity zostanie pomylony z rumianem rzymskim to w zasadzie nic złego się nie stanie. Obydwie rośliny uznane są za lecznicze i ze względu na swoje właściwości mają dość podobne wewnętrzne zastosowanie. Sprawa może się jednak skomplikować, gdy dojdzie do pomyłki względem ww. dwóch pozostałych rumianów. Kiedyś były one wykorzystywane w lecznictwie. Współcześnie całkowicie pomijane i zapomniane. Rumian psi uznawany jest za roślinę o lekkich właściwościach trujących, a rumian polny może powodować dość często występujące reakcje alergiczne. Wszystkie ww. rumiany łatwo odróżnić od rumianku pospolitego po tym, że posiadają wewnątrz pełne dno kwiatowe. Ponadto liście rumianu psiego wydzielają charakterystyczny i dość silny, nieprzyjemny zapach. Dla odmiany rumian polny pozbawiony jest typowego dla rumianku pospolitego zapachu.

 

Głównym składnikiem czynnym rumianku pospolitego jest przede wszystkim olejek eteryczny (do 1.9%). Olejek zawiera bisabolol i jego tlenki (do 50%), azulen zwany również chamazulen (do 15%) oraz m.in. farnezen, en-in-dicykloetery, mircen, kadinen, chamawiolinę, spatulenol. Pełnowartościowy olejek rumiankowy posiada charakterystyczny zielonkawo-niebieski lub niebieski kolor, który zawdzięcza azulenom. Ponadto surowiec jest bogaty we flawonoidy (m.in. apigenina, rutyna, apiina, apigetryna luteolina, rutyna, kosmosyna, kwercymerytryna, patuletyna, izoramnetyna, chryzosplenetyna, chryzoeriol), kumaryny (umbeliferon, herniaryna), proazuleny (matrycyna, matricarin), cholinę (0.3-0.6%), witaminę C, sole mineralne i śluz (do 17%), z którego w wyniku hydrolizy powstaje kwas galakturonowy (do 45%), galaktoza, glukoza, ksyloza, ramnoza i fruktan. W surowcu występują również kwasy np. nikotynowy, walerianowy, tyglinowy, czy salicylowy.

 

Rumianek uznawany jest za bezpieczne zioło, które wykazuje przede wszystkim właściwości przeciwzapalne, odkażające, uspakajające, rozkurczowe, przeciwzdęciowe, przeciwalergiczne, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwrobacze. Ponadto działa lekko napotnie, słabo żółciopędnie i moczopędnie, wzmaga wydzielanie śliny, soków trawiennych i polepsza trawienie, a także reguluje wypróżnienia i działa relaksująco na układ nerwowy. Rumianek polecany jest do stosowania wewnętrznego w dolegliwościach ze strony układu pokarmowego (problemy trawienne, wzdęcia, kolki, biegunki, zaparcia, bóle, wymioty, infekcje pasożytnicze). Bywa pomocny w chorobie lokomocyjnej. Ponadto może być stosowany u psów nadpobudliwych jako środek wyciszający, uspakajający i regulujący sen. Wpływa kojąco na nerki.

 

W ziołolecznictwie stosuje się suszone koszyczki rumianku (całe lub zmielone), a także otrzymany z nich olejek. Można je pozyskać z własnych zbiorów lub nabyć w większości dobrze zaopatrzonych aptek i sklepów zielarskich. W przypadku kupna warto wybierać te pochodzące z kontrolowanych ekologicznych upraw. Z suszu przygotowuje się przede wszystkim napary i odwary. Rumianek pospolity należy do tych ziół, które powinny być stosowane okresowo w celu uzyskania określonych efektów przy wystąpieniu niedomagań i objawów, na które zawarte w nim substancje czynne mogą okazać się skuteczne.

 


 

KŁĄCZE PERZU

 

Perz właściwy (Elymus repens), pospolita bylina należąca do rodziny Wiechlinowatych (Poaceae), występująca na całej półkuli północnej. Surowcem leczniczym jest kłącze perzu (Graminis rhizoma) zbierane wiosną lub jesienią. Kłącze perzu jest walcowate, jasnożółte, lśniące, o grubości do 3 mm i długości nawet do 1 metra.

 

Surowiec zawiera takie składniki, jak: olejek eteryczny (0.01-0.05%), składający się głównie z monoterpenów (karwakrol, karwon, trans-anetol, tymol, mentol), seskwiterpenów oraz bezwodnika kwasu 2-heksylo-3-metylomaleinowego, inulinę, saponiny, kwasy organiczne (m.in. kwas glikolowy i jabłkowy), substancje gumowe, śluzy (około 10%), kwas krzemowy i krzemiany (0.37-0.43%), sole mineralne (zwłaszcza potas, żelazo 3.78-6.84 µg/g i cynk 7.12-10.80 µg/g), inozyt (związek organiczny mający charakter witamin z grupy B), karoten, czyli prowitaminę A, witaminę C i duże ilości węglowodanów, wśród których obecne są: monosacharydy (fruktoza 3%, glukoza, alkohole cukrowe: 2-3% mannitol i inozytol) oraz polisacharydy, które są najważniejszymi składnikami frakcji węglowodanowej, głównie trytycyna (3-10%) (polimer fruktozy o budowie podobnej do inuliny). W kłączu perzu stwierdzono również obecność flawonoidów: rutyny, baikaleiny i hiperozydu. Ponadto występują w nim kwasy fenolowe: wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy, p-kumarowy, chlorogenowy, p-hydroksycynamonowy oraz alkilowe estry kwasu p-hydroksycynamonowego.

 

perz (cała roślina)

 

wysuszone kłącze perzu

 

Perz posiada liczne właściwości lecznicze. Znany jest z działania moczopędnego. Za działanie diuretyczne odpowiedzialne są składniki olejku eterycznego, mannitol i kwas glikolowy. Poprawia przemianę materii. Wpływ na metabolizm uwidacznia się działaniem obniżającym poziom tłuszczów i cholesterolu we krwi (inozytol). Ze względu na obecność fruktanów kłącze perzu może być stosowane jako substancja prebiotyczna oraz jako źródło fruktozy dla psich diabetyków. Napary z kłącza perzu wpływają na regulację wypróżnień (mannitol i polisacharydy). Kłącze perzu wykorzystuje się w terapii schorzeń wątroby i trzustki. Przeciwdziała stłuszczeniu wątroby i zaburzeniom wytwarzania żółci. Ponadto wykazuje działanie przeciwgorączkowe, napotne, przeciwzapalne, powlekające, odtruwające, wykrztuśne oraz bakterio- i fungistatyczne.
 

Skąd wziąć kłącze perzu? Tak się składa, że perz to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Spotkać ją można niemal wszędzie. Najaktywniejszych leczniczo substancji dostarczają rośliny rosnące na glebach lekkich i piaszczystych, Najlepiej zbierać kłącza perzu na wiosnę i na jesieni w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada).

 

Surowcem który wykorzystywany jest jako dodatek odżywczy są młode kłącza i podziemne pędy, które nadają się do konsumpcji (po 2-3 krotnym wypłukaniu) na surowo lub po ugotowaniu. Kłącza trzeba dokładnie umyć, usunąć z nich korzonki i części nadziemne i dopóki są świeże, pociąć na krótkie kawałki. W celu przechowania surowca, kłącze suszy się w miejscu słonecznym i przewiewnym, ewentualnie w suszarce do ziół/grzybów. Otrzymane zioła można zmielić na proszek tuż przed podaniem. Charakteryzują się przyjemnym zapachem i słodkawym smakiem. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 


 

KORA WIĄZU CZERWONEGO

 

Wiąz czerwony (Ulmus rubra Muhlenberg) to gatunek drzewa liściastego z rodziny wiązowatych (Ulmaceae) o charakterystycznym kolorze mocno pomarszczonej kory - ciemnobrązowy do ciemnoczerwonego. Występuje w Ameryce Północnej, od kanadyjskiej prowincji Quebec po Karolinę Południową w Stanach Zjednoczonych. Surowcem zielarskim jest przede wszystkim wewnętrzna kora (Ulmi rubrae Cortex) tzw. łyko (sieć tkanek i naczyń, zaopatrujące drewno w substancje odżywcze), która zbierana jest w okresie jesiennym lub przedwiosennym (marzec i wczesny kwiecień). Po zebraniu kora jest suszona i mielona na proszek, który posiada kolor jasnobeżowy do jasnobrązowego, z licznymi, widocznymi, łykowatymi, miękkimi w dotyku włókienkami o długości 2-3 mm. Zapach charakterystyczny, słodki i lekko aromatyczny, przypominający kozieradkę, drzewny, wyraźny. Nie posiada smaku. W odczuciu konsystencja początkowo skrobiowa, a następnie śluzowata.

 

kora wiązu

 

sproszkowana kora wiązu

 

Surowiec zawiera: garbniki (ok. 3%), flawonoidy (procyjanidyny B1 i B2, katechina, epikatechina i ramnozyd), seskwiterpeny, kwas kaprowy, kwas kaprylowy, kwas salicylowy, fitosterole, skrobię, wapń, żelazo, magnez, mangan, fosfor, selen, cynk, beta-karoten, witaminy B1, B2, B3 i C, a przede wszystkim śluzy, które mają budowę polisacharydową i są rozpuszczalne w wodzie (tworzą żele). Śluzy zbudowane są z kwasu D-galakturonowego (36%) i L-ramnozy, galaktozy oraz 3-O-metylo-galaktozy w stosunku 1.00: 2.70: 2.08.

 

Kora wewnętrzna czerwonego wiązu jest bardzo cenionym środkiem wśród zielarzy, zarówno ze względu na zawartość śluzów o charakterze kojącym i przeciwzapalnym, jak i ze względu na możliwość zastosowania jej jako odżywczego kleiku. Kora wywiera pozytywny wpływ na jamę ustną, gardło, błonę śluzową żołądka i jelit, przynosząc dużą ulgę w takich schorzeniach jak: refluks przełyku, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, biegunka, zapalenie uchyłków i zespół drażliwego jelita. Działa kojąco, rozkurczowo i przeciwzapalnie, reguluje trawienie, wykazuje działanie moczopędne.

 

Uwaga! Kora zaburza wchłanianie składników odżywczych oraz leków i innych suplementów z przewodu pokarmowego, dlatego przed podaniem tego suplementu konieczne jest zachowanie odstępu czasowego od każdego podanego posiłku, leku czy suplementu. Najkorzystniej podać ten dodatek samodzielnie około 30-60 minut po posiłku, podaniu leków czy suplementów. Ze względu na silne działanie nie wolno stosować kory wiązu dłużej niż przez okres 6 tygodni w jednym ciągu. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 


 

HAKOROŚL ROZESŁANA - DIABELSKI (CZARCI) PAZUR

 

Rodzaj Harpagophytum obejmuje dwa gatunki: Harpagophytum procumbens i Harpagophytum zeyheri oraz 5 podgatunków. Harpagophytum procumbens DC. jest wieloletnią byliną, hemikryptofitem, występującą głównie na obrzeżach pustyni Kalahari na terenach Namibii. Hakorośl występuje również na terenie południowej Afryki: Botswany, Zimbabwe, RPA i Angoli. Surowiec zielarski stanowią pocięte w plastry i wysuszone wtórne bulwy spichrzowe tej rośliny zwane Radix Harpagophyti, które zbiera się po przekwitnięciu rośliny. Z korzeni sporządza się proszek: Pulves Harpagophyti, ekstrakt płynny i suchy - Extractum Harpagophyti. Proszek pozyskiwany z bulw korzeniowych ma szarobrunatną barwę i gorzki smak.

 

wysuszony i rozdrobniony korzeń hakorośli

 

sproszkowany korzeń hakorośli

 

Głównymi związkami czynnymi korzenia Radix Harpagophyti są irydoidy glikozydowe, należące do grupy substancji gorzkich. Stanowią one do 3%, przeciętnie 1.5-2% suchej masy wyciągu. Surowiec pozyskany z korzenia hakorośli zawiera takie glikozydy irydoidowe, jak: harpagozyd (8-p-cynamoiloharpagid), harpagid i prokumbid. Głównym glikozydem irydoidowym hakorośli jest harpagozyd (0.1-2.0%). Harpagid, prokumbid i jego 6'-O-p-kumarylowy ester, a także prokumbozyd (zawartość od 0.5 do 1.6%). Substancje te wykazują dość silne działanie przeciwzapalne i przeciwreumatyczne, poprzez hamowanie aktywności cyklooksygenazy i lipooksygenazy kwasu arachidonowego i zapobieganie powstawaniu leukotrienów i tromboksanu. Harpagozyd wykazuje z kolei działanie przeciwzapalne oraz przeciwbólowe. Należy zwrócić uwagę na dużą zawartość 8-p-kumaroiloharpagidu w Harpagophytum zeyheri (1.8%) w porównaniu do Harpagophytum procumbens (0.1%). Oprócz glikozydów irydoidowych w wyciągu z korzenia hakorośli rozesłanej obecne są glikozydy fenyloetanoidowe (werbaskozyd, izowerbaskozyd), glikozydy fenolowe (akteozyd i izoakteozyd), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kwas cynamonowy, kwas kawowy), flawonoidy (kemferol, kwercetyna, luteolina), trójterpeny (kwas oleanolowy, kwas ursolowy, kwas acetylooleanolowy), fitosterole (stigmasterol, beta-sitosterol). Beta-sitosterol wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwgorączkowe, a także przeciwnowotworowe, natomiast stigmasterol odgrywa dużą rolę w metabolizmie fosforanów oraz jest produktem wyjściowym w półsyntezie hormonów steroidowych. Inne związki obecne w surowcu to chinony (harpagochinon), związki fenolowe (acetozyd), izoacetozyd (glikozydy), biozyd, olejek eteryczny (0.03%), woski, minerały (Ca, Cr, Mg, Mn, K, P, Se, Si, Zn) oraz węglowodany. Cukry stanowią 50-70% suchej masy wyciągu. Największą ilość stanowią oligosacharydy - wśród nich stachioza (46% ogólnej ilości substancji rozpuszczalnych w wodzie znajdujących się w wyciągu). Z grupy oligosacharydów występuje jeszcze cukroza i rafinoza (odpowiednio: 2.73% i 2.40%). Z frakcji monosacharydów stwierdzono występowanie w wodnym wyciągu: galaktozy (0.36%), glukozy (0.25%) oraz fruktozy (0.27%). W bardzo małych ilościach, w korzeniach hakorośli stwierdzono występowanie aminokwasów, a wśród nich: argininy, seryny, alaniny i kwasu asparaginowego.

 

Wyciągi z korzenia hakorośli posiadają różnorodne właściwości żółciopędne i żółciotwórcze, obniżają poziom cholesterolu we krwi, działają przeciwzapalne, przeciwreumatycznie, przeciwartretycznie i przeciwbólowo. Skuteczność przeciwzapalna wyciągu z korzenia hakorośli jest porównywalna ze skutecznością inhibitorów COX-2 z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Preparaty zawierające ekstrakt z hakorośli wykorzystywane są przy braku łaknienia, dolegliwościach trawiennych, stanach zapalnych wątroby. Wykazano również aktywność przeciwgrzybiczną hakorośli wobec Penicillium digitatum oraz Botrytis cinerea. Ponadto wyciągi z korzenia hakorośli rozesłanej są uważane za jeden z silniej działających, naturalnych wymiataczy wolnych rodników tlenowych. Aktualnie najczęstszym wskazaniem do stosowania hakorośli są dolegliwości układu ruchowego. Preparaty przygotowane na bazie czarciego pazura przyśpieszają odbudowę tkanki łącznej (w tym chrząstki stawowej). Naturalne flawonoidy wpływają stabilizująco na metabolizm tkanki chrzęstnej oraz formowanie powierzchni stawowych kości, usprawniając funkcjonowanie stawów. Zalecane są w dysplazji stawów, reumatoidalnych zapaleniach stawów, bólach mięśni i stawów, w stanach zapalnych ścięgien i więzadeł, w kontuzjach, nerwobólach, czy w zapaleniu wielonerwowym. Hakorośli nie powinno podawać się ciężarnym sukom (może wykazywać działanie podobne do działania oksytocyny). Surowiec wykazuje również właściwości hipoglikemizujące dlatego też należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania hakorośli u chorych na cukrzycę leczonych środkami zmniejszającymi stężenie glukozy we krwi. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 


 

YUCCA GLORIOSA i YUCCA SCHIDIGERA

 

Rodzaj Yucca liczy ok. 50 gatunków zimozielonych bylin, krzewów i drzew. Rośliny te są dobrze znane i wyróżniają się charakterystycznymi, sztywnymi, mieczowatymi liśćmi zebranymi w rozety oraz pięknymi, dużymi kwiatostanami. Wszystkie pochodzą z gorących i suchych części Ameryki Północnej, Ameryki Środkowej, Ameryki Południowej oraz Karaibów, ale ze względu na atrakcyjny wygląd są chętnie uprawiane, jako rośliny ozdobne, także w innych częściach Świata.

 

Rośliny z rodzaju Yucca od wieków były wykorzystywane przez tubylców w różnych celach. Wykonywano z nich tkaniny, liny, sandały, paski, kosze, maty i inne wyroby, a korzenie (głównie z Yucca Elata "Soaptree" niezwykle bogate w saponiny) stanowiły substytut mydła i szamponu. Tradycyjne zastosowanie obejmuje również wykorzystywanie tych roślin do celów spożywczych, ponieważ niektóre gatunki mają jadalne owoce, kwiaty, nasiona i kwitnące łodygi, a zdecydowanie rzadziej korzenie.

 

Chcielibyśmy nadmienić, że bardzo często rodzaj Yucca jest mylony z Maniokiem jadalnym (Manihot esculenta) potocznie zwanym Yuca, z którego pozyskuje się i na szeroką skalę wykorzystuje spożywczo jadalne korzenie. Rodzaj Yucca nie ma nic wspólnego z maniokiem zwanym potocznie Yuca. Są to całkowicie różne rośliny!.

 

korzeń jukki

 

sproszkowany korzeń jukki

 

Indianie nazywają jukkę drzewem życia, dlaczego? Bo oprócz pięknego wyglądu, wpływa również dobroczynnie na organizm człowieka. W tradycyjnej medycynie pozyskiwane z różnych części rośliny surowce służyły do przygotowywania wywarów, lub proszków, które stosowano w wielu różnorodnych dolegliwościach m.in. oczyszczająco, odtruwająco, w łagodzeniu bólu różnego pochodzenia, w tym w bólach reumatycznych, zapaleniach stawów, czy problemach żołądkowo-jelitowych.

 

W czasach obecnych surowce pozyskiwane z tych roślin są głównie stosowane do wyrobu mydeł, szamponów i stanowią dodatek do żywności. Jednak ze względów na szerokie właściwości lecznicze tych roślin ostatnimi czasy wzbudzają one bardzo szerokie zainteresowanie, nie tylko wśród zielarzy i lekarzy holistycznych, ale także wśród naukowców. Szczególnie dużo uwagi poświęca się Juce Wspaniałej, która w stanie naturalnym występuje głównie w Północnej Karolinie, na Florydzie i w Alabamie oraz Juce Schidigera, którą spotkać można w środowisku naturalnym głównie na Pustyni Mojave, Pustyni Chihuahua i Pustyni Sonora, a także w południowo-wschodniej Kalifornii, Kalifornii Dolnej, Nowym Meksyku i w południowej Nevadzie oraz w Arizonie.

 

Na czym polega popularność tych roślin? Otóż z prowadzonych badań wynika, iż rośliny te zawierają przede wszystkim saponiny steroidowe (sarsasapogeninę, spirostanol, furostanol, tigogeninę), polifenole, resweratol i wiele innych stylbenów (yuccaols A, B, C, D i E, gloriosaols), fitosterole, chlorofil, chlorofilinę, liczne enzymy, witaminy i minerały. Skład taki sprawia, iż suplementy przygotowywane na bazie jukki charakteryzują się unikalnymi właściwościami detoksykacyjnymi, przeciwzapalnymi, przeciwgrzybicznymi i moczopędnymi. Ostatnio udowodniono, że saponiny pozyskane z jukki stosowane są z dobrym skutkiem do leczenia zapaleń kości i stawów, w dysplazji stawów oraz innych problemach kostno-stawowych. Naturalne stylbeny pobudzają procesy syntezy białka, zwiększają retencję azotu, przyspieszają ogólny wzrost i rozwój. Pobudzają osteogenezę i chondrogenezę (rozwój kości i chrząstek). Działanie tych substancji można przyrównać do działania sterydów, z tą znaczącą różnicą, że są one całkowicie naturalne i jeśli są właściwie dawkowane, to nie wywołują żadnych objawów ubocznych - w przeciwieństwie do sterydów otrzymywanych syntetycznie lub pochodzenia zwierzęcego - nie podrażniają przewodu pokarmowego. Oprócz tego czynne związki zawarte w tych roślinach wspomagają trawienie, regulują procesy wydalania, przeciwdziałają formowaniu się kamieni moczowych, chronią jelita i wątrobę. Obniżają wydzielanie szkodliwych gazów i redukują nieprzyjemny zapach odchodów.

 

Jukkę można nabyć w postaci sproszkowanej lub płynnego ekstraktu, a także stanowi ona składnik wielu preparatów ochraniających chrząstkę stawową. W karmach komercyjnych dla psów znajdują się przeważnie śladowe ilości jukki.

 


 

OSTRYŻ DŁUGI (KURKUMA)

 

Rodzaj bylin liczący około 100 gatunków z rodziny imbirowatych, które występują głównie na subkontynencie indyjskim, w południowo-wschodniej Azji, na południu Chin, w Nowej Gwinei i północnej Australii. Niepodważalną sławę rodzajowi przysporzył Ostryż długi (Curcuma longa), którego kłącza wykorzystywane są w kuchni (produkt jadalny i przyprawowy), kosmetyce, przemyśle (głównie tekstylnym i spożywczym) i przede wszystkim tradycyjnym lecznictwie. Współcześnie ten gatunek praktycznie nie występuje już w stanie dzikim, a jest uprawiany na skalę przemysłową głównie w Indiach, Chinach, Azji południowo-wschodniej i Pakistanie w dwóch podstawowych odmianach: ostryż okrągły (grube kłącza o barwie szarożółtej lub nieco brunatnej) i ostryż podłużny (cienkie kłącza o palczastym rozłożeniu i barwie żółtej lub żółto-zielonej).

 

Surowe kłącza obydwu odmian ostryżu są intensywnie żółte oraz cechuje je silny aromat i lekko gorzki smak. Dorodne i dojrzałe kłącza są zbierane, parzone wrzątkiem, a następnie suszone i po usunięciu skórki mielone. W wyniku tego procesu powstaje żółto-pomarańczowy proszek, który powszechnie znany jest pod nazwą kurkuma.

 

świeże kłącze ostryżu i sproszkowane kłącze suszone (kurkuma)

 

Kurkuma używana jest głównie jako przyprawa wchodząca w skład wielu mieszanek przyprawowych oraz jako barwnik spożywczy i tekstylny. Kurkuma wchodzi m.in. w skład przyprawy curry, sosu Worcester i wielu rodzajów musztardy. Ale walory smakowe, zapachowe i kolorystyczne kurkumy to nie wszystko. Lecznicze przymioty kurkumy znane są od setek lat. Słynie m.in. z właściwości przeciwzapalnych, antyoksydacyjnych, przeciwdrobnoustrojowych, przeciwnowotworowych, żółciopędnych, oczyszczających, diuretycznych, hepatoprotekcyjnych, tonizujących i antymutagennych. Prowadzone badania udowodniły również, że kurkuma dzięki zawartości turmeronu (związek, który pobudza namnażanie i różnicowanie komórek nerwowych w mózgu oraz wspomaga naprawę mózgu po chorobie lub urazie) może przyspieszać procesy naprawcze w mózgu.

 

W kłączu ostryżu znajdziemy m.in. sole mineralne (głównie wapno, żelazo, magnez i mangan), witaminy (w tym głównie B1 (tiamina), B2 (ryboflawina), B3 (niacyna), B9 (kwas foliowy) i kwas askorbinowy), tłuszcze (około 5% zawartości w kłączu), kwas ferulowy, błonnik (około 20% zawartości w kłączu), proteiny (około 7% zawartości w kłączu), skrobię (około 60% masy kłącza).

 

W skład kłącza wchodzą również olejki eteryczne (maksymalnie do 5.5%) zawierające różne seskwiterpeny, z których wiele jest typowych wyłącznie dla tej rośliny. W składzie identyfikowanych substancji zapachowych znajduje się m.in. ar-turmeron (ok. 25%), alfa-turmeron (ok. 18%), beta-turmeron (ok. 12.5%), beta-caryophyllen (ok. 2.2%), eukaliptol (ok. 1.6%) i alfa-phellanderen (ok. 0.4%).

 

Z kolei za intensywne żółte zabarwienie kłącza odpowiadają zawarte w nim barwniki tzw. kurkuminoidy (polifenole, które spełniają niezwykle pożyteczną rolę tak jak bardziej znane flawonoidy), które obejmują m.in. następujące związki: diferuilometan - bardziej znany jako kurkumina (ok. 70%), demetoksykurkumina (ok. 15%), bis-dimetoksykurkumina (ok. 3%) i cyklokurkumina.

 

Najistotniejszym związkiem aktywnie czynnym wyodrębnionym z kurkumy jest wspominania już wyżej kurkumina, która stanowi w kłączach ostryżu od 5 do 10% suchej masy. Kurkumina to jeden z najpotężniejszych przeciwutleniaczy znanych dzisiejszej nauce. Ponadto posiada ona właściwości przeciwzapalne (leczenie zapalenia stawów, chorób reumatycznych, zapaleń kości i stawów, bólów stawów i mięśni, zapaleń ścięgien, nerwobóli), immunosupresyjne (poprzez hamowanie proliferacji limfocytów oraz blokowanie wytwarzania przez nie cytokin prozapalnych może wspomóc terapię chorób autoimmunizacyjnych oraz alergii), neuroochronne (poprzez pobudzanie powstawania chaperonin, które zapobiegają tworzeniu źle sfałdowanych białek i ich agregacji może wspomóc leczenie różnych chorób układu nerwowego), lipofilne, żółciopędne, żółciotwórcze, przeciwskurczowe, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwnowotworowe.

 

Należy zwracać uwagę na to, aby używać wysokiej jakości produktów, najlepiej z upraw ekologicznych, zakupionych w sklepach zielarskich. Powszechnie dostępna przyprawa "kurkuma" ze sklepów spożywczych ma małą wartość leczniczą, ponieważ zawiera ledwie od 2 do 4% kurkuminy. W celach leczniczych zaleca się wykorzystywanie produktów standaryzowanych na 95% zawartość kurkuminoidów.


 

NAGIETEK LEKARSKI

 

Nagietek lekarski (Calendula officinalis L.) – gatunek rośliny jednorocznej należącej do rodziny astrowatych. Prawdopodobnie pochodzi z terenów śródziemnomorskich lub Iranu, w wielu krajach świata jest uprawiany i czasem dziczeje z upraw. Nagietek kwitnie od końca maja do początku października. Uprawiany w przydomowych ogródkach, zdziczały rośnie zazwyczaj na polach i nieużytkach oraz wzdłuż dróg. Ma charakterystyczne żółtopomarańczowe kwiatki o balsamicznym zapachu.

 

W ziołolecznictwie wykorzystuje się kwiaty języczkowe (Calendulae flos) lub cały kwiatostan (Calendulae anthodium). Co ciekawe, w przeszłości liście nagietka były wykorzystywane jako warzywo. Są bogate w witaminy (m.in. A i C) i minerały. Świeże płatki (kwiaty brzeżne) też są jadalne. Suszone płatki stanowią przyprawę i jako substytut szafranu używane są do doprawiania i barwienia różnych potraw. Jadalny, żółty barwnik otrzymywany z kwiatów brzeżnych stosowany jest także w przemyśle spożywczym do barwienia tłuszczów (margaryn) i żółtych serów.

 

kwiaty nagietka

 

suszone i rozdrobnione kwiaty nagietka

 

Nagietek jest rośliną o bardzo bogatym składzie chemicznym. Zawiera trzy ważne grupy związków czynnych: terpeny, flawonoidy (od 526 do 1862 mg/100 g) i karotenoidy. Największe znaczenie mają triterpeny oraz saponiny będące glikozydami kwasu oleanolowego. Przynależą tu kalendulozydy A i B, związki typowe dla nagietka, a także alkohole triterpenowe, jak arnidol, faradiol, taraksasterol, alfa- i beta-amyryna. Ważną grupą są także flawonoidy, dominują wśród nich glikozydy izoramnetyny i kwercetyny. Wśród karotenoidów najważniejsze związki to likopen i betakaroten. Kolejne związki występujące w nagietku to poliacetyleny i olejek eteryczny w ilości 0.34%. Ponadto stwierdzono też obecność laktonów seskwiterpenowych, fenolokwasów, steroli.

 

Nagietek wyróżnia się na tle innych roślin, głównie ze względu na bogactwo prozdrowotnych składników (pomarańczowy kwiat jest źródłem flawonoidów, które działają jak przeciwutleniacze). Co ciekawe, nagietek jest wykorzystywany do leczenia raka. Naukowcy udowodnili, że substancje zawarte w nagietku lekarskim hamują wzrost komórek nowotworowych. Roślina ta wzmacnia odporność, wspomaga i reguluje gospodarkę hormonalną. Wykazuje właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. To właśnie dzięki takiemu działaniu może chronić błonę śluzową żołądka przed stanami zapalnymi czy owrzodzeniami. Przyspiesza wydzielanie zarówno soku żołądkowego jak i żółci oraz pomaga jej w transporcie do dwunastnicy - ma właściwości rozkurczające i żółciopędne.

 

Ekstrakt z nagietka można znaleźć w gotowych karmach przemysłowych. Warto jednak pamiętać, że jego zawartość w produkcie może być zbyt mała aby mówić, że produkt jest źródłem luteiny.

 


 

KOZIERADKA POSPOLITA

 

Kozieradka pospolita, kozieradka lekarska (Trigonella foenum-graecum L.) - gatunek jednorocznej rośliny zielnej z rodziny bobowatych. Rodzimym obszarem jej występowania jest Azja (Kaukaz, Turkmenistan, Uzbekistan) i Europa Wschodnia (Ukraina, Mołdawia, Litwa, Estonia), rozprzestrzenia się też w niektórych innych regionach jako gatunek zawleczony i jest uprawiana niemal na całym świecie. W Polsce roślina zawlekana i przejściowo dziczejąca z upraw (efemerofit).

 

kozieradka (młode liście)

 

nasiona kozieradki

 

Młode liście są jadane jako warzywo, a suszone używane są do wzbogacania smaku, jako przyprawa. Nasiona w całości, bądź mielone są używane jako przyprawa zwana kozieradką. Jadalne są również wyhodowane z nasion kiełki. Surowiec zielarski stanowią zbierane i suszone na przełomie sierpnia i września nasiona (Semen Foenugraeci lub Semen Trigonellae). Nasiona kozieradki zawierają śluzy - do 40% (mannogalaktany), saponiny sterydowe ( w tym diosgenina - 0.3%), witaminy (np. witamina PP - 5 mg/100 g, witamina H, karoten, witamina F, witamina B1), biopierwiastki (żelazo, fosfor, potas, wapń), tłuszcze - do 10%, białka - do 30%, gorycze, flawonoidy (witeksyna, wicenina, izowiteksyna, luteolina, orientyna, kwercetyna), kumaryny, olejek eteryczny (0.014%), fosfolipidy (lecytyna - 2%), aminy biogenne (cholina, trimetyloamina), metylobetaina kwasu nikotynowego (trigonelina, o charakterze alkaloidu - 0,4%), kwas fitynowy, alkohole cukrowe i cyklitole (inozytol), sitosterole, alkaloidy (karpaina, gencjanina), 3-hydroksy-4,5-dwumetyl-2-furanon i inne związki. Nasiona kozieradki na 100 g zawierają: białko - 23 g, tłuszcze - 6.41 g, węglowodany 58.35 g oraz cały wachlarz minerałów i witamin.

 

Do najważniejszych zalet kozieradki zalicza się wspieranie organizmu przy dolegliwościach związanych z układem pokarmowym, ale także ze zmianami skórnymi. Wysuszone nasiona lub sporządzony z nich kleik mogą być stosowane jako środek odżywczy, pobudzający apetyt i wspomagający trawienie w: dyspepsjach, wzdęciach, zapaleniu błony śluzowej żołądka oraz chorobach wątroby. Kozieradka posiada poza tym działanie mlekopędne, żółciopędne, moczopędne, a także rozkurczowe. Nasiona obniżają także poziom glukozy we krwi. Zawarty w nasionach kozieradki błonnik rozpuszczalny zwiększa masę jedzenia i przyspiesza ruchy jelit. Nasiona zapobiegają marskości wątroby, przyśpieszają procesy detoksykacji (odtruwania) i eliminacji toksyn z ustroju.

 

Kozieradki nie powinny otrzymywać suki w ciąży, gdyż pobudza ona skurcze macicy. Psy chore na cukrzycę mogą spożywać kozieradkę tylko po konsultacji z lekarzem weterynarii.

 


Opracowała Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

 

- zebrane materiały własne, materiały już opublikowane na stronie Portalu "Świat Czarnego Teriera" oraz:

- The Green Pharmacy Herbal Handbook: Your Comprehensive Reference to the Best Herbs for Healing, J.A. Duke, Rodale Books, 2000;
- Dr. Kidd's Guide to Herbal Dog Care, R. Kidd,  Storey Publishing, 2000);
- Natural Remedies for Dogs and Cats, C.J. Puotinen, Keats Publishing, 1999;
- Herbs for Pets. M.L. Wulff-Tilford and G.L. Tilford, Bowtie Press, 1999.

- Źródło danych odżywczych: USDA National Nutrient Database for Standard Reference.

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768