O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Wpływ żywienia na zachowania behawioralne i zdrowie fizyczne psów

 

Odpowiednio zbilansowane żywienie warunkuje nie tylko zdrowie i prawidłowy rozwój psów, ale w wielu przypadkach niweluje niekorzystne zachowania psów związane ze zdobyciem i pobraniem pokarmu, jego przetworzeniem i metabolicznym wykorzystaniem składników odżywczych. Odpowiednia dieta ma wpływ zarówno na utrzymanie sprawnej kondycji fizycznej jak i umysłowej, a także przyczynia się do zapobiegania wystąpienia wielu schorzeń, w tym zwłaszcza chorób, które biorą swój początek w nieprawidłowej diecie.

 

Poprzez prawidłowe żywienie należy rozumieć dostarczenie psu wszystkich niezbędnych do życia składników pokarmowych w odpowiednich ilościach. Będą to zarówno podstawowe składniki pokarmowe takie, jak: białka, tłuszcze, makroelementy, mikroelementy, ultraelementy, witaminy i węglowodany, a także niektóre składniki funkcjonalne, które wspierają organizm zwierzęcia, jak: probiotyki, prebiotyki, fitobiotyki, synbiotyki, postbiotyki, eubiotyki itd.

 

Bilansując potrzeby pokarmowe odpowiednio dobraną gotową karmą przemysłową, czy też pożywieniem przygotowywanym samodzielnie, należy uwzględnić zarówno samego psa (rasa, płeć, wiek, stan fizjologiczny, aktywność, warunki bytowe), jak też czynniki warunkujące wartość pokarmową oraz jakość biologiczną, chemiczną i fizyczną pożywienia, zakładając optymalny dobrostan środowiskowy utrzymywanego zwierzęcia. Żywienie może bowiem wpływać negatywnie, zarówno bezpośrednio jak i pośrednio na stan zdrowotny zwierzęcia (fizyczny oraz psychiczny), a więc i na obniżenie dobrostanu jego życia.

 

Zachowanie psów determinowane jest przez różne czynniki wewnętrzne, jak i zewnętrzne, wśród których należy wymienić również prawidłowe żywienie, dostosowane do potrzeb i wymagań tego gatunku oraz możliwości zdobycia pokarmu. W naturalnych warunkach środowiskowych psowate rozwinęły różnorodne sposoby zdobywania pożywienia. Należy podkreślić, że udomowione psy w wyniku procesu domestykacji utraciły wiele zachowań swoich pierwotnych przodków. Człowiek dostarcza im pożywienie, zapewnia odpowiednie warunki utrzymania, a także powinien chronić przed niebezpieczeństwem. Dzięki bacznej obserwacji zachowania psów domowych jesteśmy w stanie ocenić, czy są one utrzymywane w odpowiednich warunkach i czy mają zapewniony dobrostan.

 

Prawidłowe zarządzanie stadem hodowlanym i żywienie zgodne z zapotrzebowaniem żywieniowym psów oraz wyeliminowanie błędów żywieniowych pozwala w znacznym stopniu ograniczyć występowanie zaburzeń zachowania oraz różnorodnych chorób. Postępowanie takie zapewnia nie tylko zdrowie (fizyczne i psychiczne) utrzymywanych psów, ale także wpływa na ich prawidłowy rozród, a co za tym idzie opłacalność chowu i hodowli.

 

Bezpośredni negatywny wpływ żywienia na dobrostan zwierzęcia zwykle zaczyna się od ograniczonego dostępu do pożywienia, czyli głodu fizycznego. Takie zjawisko kojarzy się głównie ze zwierzętami dziko żyjącymi, które okresowo mogą nie mieć dostępu do pożywienia. Niestety, hodowli psa rasowego prowadzonej przez człowieka, który odpowiada za posiadane przez siebie zwierzęta, takie zjawisko niestety też nie jest obce. Co jakiś czas media donoszą o zlokalizowaniu i zlikwidowaniu hodowli, gdzie w nieludzkich warunkach, bez zapewnienia zwierzętom dostępu do odpowiedniego schronienia i pożywienia, utrzymywano psy. W stanie skrajnego zaniedbania i zagłodzenia trafiają one do schronisk i fundacji, gdzie doprowadzenie ich do zadowalającej kondycji wymaga zaangażowania wielu osób, zajmuje miesiące i kosztuje krocie... Głód jest przede wszystkim popędem przyczyniającym się do zachowań skierowanych na pobieranie pokarmu i jego zdobywanie. Głodne psy w takich sytuacjach stają się agresywne, dochodzić może nawet do aktów kanibalizmu. Innym objawem może być apatia, rezygnacja z poszukiwania pokarmu, brak chęci do życia, a w końcowym efekcie śmierć. Długotrwały głód (głodzenie) prowadzi do spowolnienia wzrostu i rozwoju młodych zwierząt, całkowitej utraty tkanki tłuszczowej, a następnie zaniku tkanki mięśniowej. Jego efektem jest też apatia, a ostateczną konsekwencją bywa śmierć głodowa. Według różnych szacunków, dorosły pies może przeżyć bez pożywienia kilka tygodni, a bez wody tylko kilka dni. Zdarzają się jednak przypadki takiego spowolnienia metabolizmu i przemiany materii, że ten czas ulega zdecydowanemu wydłużeniu.

 

O wiele częściej w hodowli psa rasowego mamy do czynienia z nieprawidłowym, niezgodnym z zapotrzebowaniem, długotrwałym żywieniem powodującym stany niedoborowe niektórych składników pokarmowych w organizmie, czyli głodem fizjologicznym.

Niedobory pokarmowe najczęściej występują u psów, u których stosuje się pożywienie o niezbilansowanych składnikach. Niedobory żywieniowe w przypadku psów dotyczą najczęściej białek lub konkretnych aminokwasów, tłuszczów, witamin lub składników mineralnych. Na wystąpienie niedoborów niektórych składników pokarmowych może mieć również wpływ (oprócz źle zbilansowanej diety) neofobia żywieniowa - definiowana jest jako lęk lub niechęć do próbowania nowej lub nieznanej żywności, ale także wyglądającej na nieznaną, ze względu na podanie jej w obcej dotychczas dla psa postaci. Podobne skutki może wywołać awersja do jedzenia (jadłowstręt), czyli generalnie odmawianie jedzenia, które z kolei spowodowane jest najczęściej przykrymi doznaniami np. zatrucie pokarmowe i wynikające z tego dolegliwości. Zarówno psy dotknięte neofobią żywieniową jak i awersją mają bardzo ograniczony jadłospis, który na dłuższą metę prowadzi do niedoborów żywieniowych z konsekwencjami podobnymi do tych, które występują przy niedoborach wynikających ze źle zbilansowanej diety. 

 

Niedobory żywieniowe mogą powodować objawy chorobowe lub stany podkliniczne, które manifestują się na tyle subtelnie, że nie są zauważalne, ale w całokształcie wpływają negatywnie na funkcjonowanie organizmu psa. W przypadku długotrwałego nieprawidłowego żywienia, neofobii, bądź awersji do jedzenia objawy niedoborów poszczególnych składników odżywczych mogą manifestować się słabszym tempem wzrostu i rozwoju, chorobami z żywieniową etiologią w tle np. krzywicą (zaburzenie gospodarki wapniowo - fosforanowej i brak witaminy D), osteomalacją (niedobór witaminy D, który prowadzi do zaburzenia stężenia fosforanów i wapnia), niedokrwistością (niedobór żelaza, miedzi lub kobalaminy). Z kolei niedobór białka lub niektórych aminokwasów powoduje zaburzenia wielu przemian metabolicznych, niedokrwistość, upośledzenie odporności, zmniejszenie tempa przyrostu masy ciała, zmiany zwyrodnieniowe w narządach, apatię, ograniczenie sprawności ruchowej. Organizm zwierzęcia żywionego nieprawidłowo próbuje w sposób instynktowny uzupełniać braki, dlatego też niedobór niektórych składników pokarmowych skutkuje często różnymi, zwykle trudnymi do zaakceptowania przez człowieka odchyleniami w zachowaniu psów. Spośród poważnych zaburzeń na tle żywieniowym na uwagę zasługują kanibalizm i koprofagia.

 

Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że kanibalizm (zjadanie osobników własnego gatunku) występuje także u zwierząt domowych, w tym u psów. Może się on nasilić m.in. w następstwie głodu czy permanentnego niedożywienia. Prawdopodobieństwo zjedzenia osobników własnego gatunku wzrasta zwłaszcza u głodujących, bądź niedożywionych suk, które dopiero co wydały na świat szczenięta (szczególnie, gdy miot jest liczny). Głodna, niedożywiona i słaba matka, walcząc o własne przetrwanie i chcąc dać instynktownie szansę na wykarmienie, i tym samym przeżycie części miotu, może zdecydować się na zjedzenie najsłabszych szczeniąt, a jeśli będzie to konieczne, również kolejnych. Wśród dorosłych psów akty kanibalizmu mogą zdarzać się w sforach utrzymywanych w złych warunkach i stanie stałego niedożywienia. Notowano już przypadki, gdy słabsze psy były zjadane, by silniejsze osobniki mogły przetrwać.

 

Z kolei koprofagia (zjadanie odchodów) to zaburzenie, które występuje stosunkowo często u psów. Naturalnym zachowaniem jest jedynie zjadanie odchodów przez matki karmiące, które służy oczyszczaniu legowiska oraz ma na celu pobudzenie szczeniąt do regularnego wypróżniania się. Zjawisko to trwa przeważnie tak długo, jak szczeniaki karmione są mlekiem matki. Z pewnością anormalnym zachowaniem jest zjadanie odchodów przez szczenięta i osobniki dorosłe. Konsumowanie nie tylko swoich odchodów, ale także innych psów, gatunków zwierząt, a nawet ludzkich może być u psów uwarunkowane wieloma czynnikami. Wśród wielu powodów determinujących takie zachowania u psów wymienia się m.in. niewłaściwą dietę, która prowadzi do niedoborów/nadmiaru składników żywieniowych, a także zaburzenia trawienia i zubożenie składu flory bakteryjnej. Dwa ostatnie czynniki mogą też bezpośrednio wynikać z niewłaściwie skomponowanej diety. Zmiana diety na odpowiednio zbilansowaną pod względem białka i aminokwasów, tłuszczów, witamin i minerałów, która będzie dopasowana do wieku i aktywności psa powinna zaradzić temu problemowi. Zdarza się, że koprofagia jest następstwem wyjałowienia przewodu pokarmowego z drobnoustrojów potrzebnych do prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego. Taki stan rzeczy może dotyczyć psów skarmianych w nieprawidłowy sposób, ale także tych, które przeszły choroby wymagające stosowania antybiotyków. Warto wtedy uzupełnić dietę w probiotyki lub niektóre eubiotyki. Można również do podstawowego pożywienia dodać określone dodatki żywnościowe, jak chociażby żwacz czy różnorodne kiszonki.

 

Wiele osób popada ze skrajności w skrajność i bezpośredni negatywny wpływ żywienia na dobrostan zwierzęcia zwykle kończy się na nieograniczonym dostępie do pożywienia, co skutkuje nadmiarem składników pokarmowych, które z kolei prowadzą do nadwagi i otyłości. Z medycznego punktu widzenia nadwaga to nieznacznie zwiększona masa ciała w stosunku do przyjętych norm, spowodowana umiarkowanym nagromadzeniem w organizmie białej tkanki tłuszczowej. Z kolei otyłość to już znacznie zwiększona masa ciała w stosunku do przyjętych norm w wyniku patologicznego nagromadzenia białej tkanki tłuszczowej pod skórą i w organach wewnętrznych. Zarówno nadwaga, jak i otyłość u psów to problemy, które nie pojawiają się "znikąd". Zazwyczaj na taki, a nie inny wygląd zwierzęcia przez wiele miesięcy konsekwentnie "pracuje" jego właściciel. Tak! Trzeba to stanowczo podkreślić. Wśród różnych przyczyn nadwagi i otyłości u psów człowiek - jako jego właściciel, który odpowiedzialny jest za sprawowanie prawidłowej opieki nad zwierzęciem - zajmuje zaszczytne - pierwsze miejsce. Niestety, jednym z głównych grzechów popełnianym przez niektórych właścicieli względem posiadanych psów, jest serwowanie zwierzęciu zbyt kalorycznej diety w stosunku do potrzeb jego organizmu, podkarmianie między posiłkami i przekarmianie, czyli serwowanie większych porcji, niż wynika to z realnego zapotrzebowania zwierzęcia. Nadwaga i otyłość to prosta droga do wielu problemów np. cukrzycy, miażdżycy, chorób serca, schorzeń kostno-stawowych, chorób skóry, zaburzeń oddychania, pogorszenia kondycji i jakości życia zwierzęcia. Więcej TUTAJ.

 

Omawiając ten problem warto wspomnieć o neofillii żywieniowej, która definiowana jest jako zachowania polegające na ciągłym poszukiwaniu nowości. W przypadku psów to chęć do nieustającego jedzenia pokarmu, z którym zwierzę nie miało wcześniej kontaktu lub, z którym nie miało kontaktu od dłuższego czasu. Neofilia może być też przyczyną nadmiernego pobrania karmy, a w efekcie może skutkować nadwagą. W tym miejscu nie można też pominąć zjawiska znanego pod nazwą głód emocjonalny. W przypadku głodu emocjonalnego na ogół nie pojawiają się objawy zwiastujące prawdziwy głód fizyczny. Chęć przekąszenia czegoś pojawia się u psa nagle i jest bardzo silna.

 

Często właściciel, mylnie interpretując ciągłe żebranie psa jako oznakę głodu, zaczyna modyfikować jego dietę i wprowadza do niej produkty wysokokaloryczne i/lub z dużą zawartością białka. W zasadzie właściciel przyczynia się do powstania błędnego koła, bo pies jak żebrał tak żebrać będzie, a na dokładkę zmianie ulega jego wygląd i behawior. Zwykle można zaobserwować nadpobudliwość, ciągły ruch, dewastację środowiska bytowania, a nawet wystąpienie zachowań agresywnych. Jest to efekt nadmiaru energii w pokarmie, ale także niewłaściwego zbilansowania aminokwasów, zwłaszcza tryptofanu i fenyloalaniny (prekursor tyrozyny).

 

Tryptofan to aminokwas niezbędny, którego organizm nie potrafi sam wytworzyć i należy dostarczać go wraz z dietą. Odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Psy mające niedobór tego aminokwasu są zbyt reaktywne, nerwowe, bardziej wrażliwe na ból, nie radzą sobie z emocjami i mogą wykazywać zachowania agresywne. Wśród wielu funkcji tryptofan bierze udział w wytwarzaniu serotoniny, czyli hormonu wydzielanego w układzie pokarmowym oraz komórkach nerwowych w pniu mózgu, który wykazuje działanie antydepresyjne i reguluje działanie układu pokarmowego. Zbyt wysoki poziom serotoniny powoduje zaburzenia pracy jelit, upośledza ich perystaltykę. Długotrwały nadmiar serotoniny w organizmie może stanowić przyczynę rozwoju takich schorzeń, jak zespół jelita drażliwego i stany zapalne jelit. Istnieją badania wskazujące na związek podwyższonego poziomu serotoniny z rozwojem różnych fobii. Zbyt niskie stężenie serotoniny w organizmie również negatywnie odbija się na kondycji i zdrowiu. Poważne niedobory przyczyniają się do zaburzeń funkcjonowania, a także stanowią częstą przyczynę apatii oraz zaburzenia snu. Tryptofan bierze także udział w wytwarzaniu melatoniny, czyli hormonu odpowiedzialnego za rytm okołodobowy organizmu. Nie może go zabraknąć przy biosyntezie niacyny (witaminy PP) - odpowiedzialnej za prawidłowe funkcjonowanie mózgu, obwodowego układu nerwowego, syntetyzowanie hormonów płciowych.

 

Fenyloalanina również należy do grupy aminokwasów egzogennych, którego organizm nie potrafi sam wytworzyć i należy dostarczać go wraz z dietą. Fenyloalanina stanowi substrat do syntezy ważnych hormonów nadnerczy - adrenaliny i noradrenaliny, a także hormonów tarczycy - dijodotyrozyny, trójjodotyrozyny i tyroksyny oraz substancji barwnikowych (melanin). Ponadto wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego, reguluje nastrój oraz zapobiega stanom depresyjnym. Z fenyloalaniny syntetyzowany jest w organizmie aminokwas endogenny - tyrozyna. Nadmiar fenyloalaniny wykazuje negatywny wpływ na układ nerwowy i prowadzi do nieodwracalnych uszkodzeń. Z kolei niedobór tego aminokwasu może prowadzić do stanów depresyjnych i apatii. Zbyt niski poziom wiąże się również z wypadaniem okrywy włosowej, łamliwością pazurów i zmniejszonym uczuciem głodu. U szczeniąt deficytowe stężenie powoduje zahamowanie rozwoju i spowolnienie wzrostu.

 

Jedzenie dla psa to czynnik wywołujący stan dobrego samopoczucia. Dzięki przemianom chemicznym zachodzącym w mózgu, obniża się poziom stresu i zmęczenia, wydzielają się endorfiny i organizm osiąga poczucie szczęścia. Jednak jego nadmiar prowadzący do nadwagi i otyłości jest szkodliwy. Każdy pies potrzebuje przede wszystkim odpowiednio zbilansowanej diety, która pokryje jego dzienne zapotrzebowanie na wszystkie składniki żywieniowe. Taka dieta powinna być serwowana w określonych porcjach.  Właściciel musi wiedzieć kiedy powiedzieć stop, by nie doprowadzić do różnorodnych problemów. Jeśli jednak problem wystąpi. Nie ma wyjścia i dieta musi być odpowiednio zmodyfikowana. Kluczem do sukcesu terapii odchudzającej jest ścisła współpraca pomiędzy lekarzem weterynarii, psim dietetykiem, a właścicielem zwierzęcia. Należy wspólnie omówić przebieg całego procesu odchudzania, dostosowując terapię odchudzającą zarówno do możliwości właściciela, jak i potrzeb oraz nawyków psa.

 

W wielu przypadkach wystarczy zmienić dotychczasowy sposób żywienia na dostosowany do potrzeb psa z uwzględnieniem niezbędnych modyfikacji koniecznych do obniżenia wagi zwierzęcia. Gotowa karma powinna cechować się zmniejszoną ilością białka (18-20%). Unikać należy również podawania karm gotowych opartych na kukurydzy. Niestety, kukurydza używana jest jako źródło tanich protein w wielu popularnych karmach przemysłowych szeroko dostępnych w sieciach wielu marketów, ale także gabinetach weterynaryjnych! Tymczasem to niepozorne ziarno jest przyczyną wielu kłopotów. Kukurydza zawiera dużo tyrozyny oraz niewielkie ilości tryptofanu i jej spożywanie jest niekorzystne dla zwierząt wrażliwych na deficyt serotoniny. Karma dla psów z nadwagą i otyłością powinna także zawierać odpowiednią ilość dobrej jakości tłuszczów z uwzględnieniem kwasów wielonienasyconych (PUFA), szczególnie kwasów z rodziny Omega-3 i dobrej jakości węglowodanów pozyskiwanych z owoców, warzyw i ziół - nie zbóż. Częstym i ważnym składnikiem tego typu karmy jest błonnik - dzięki jego zdolności do wiązania wody w żołądku na długo zapewnia uczucie sytości i powoduje, że pies nie ma ochoty na dodatkowe przysmaki między posiłkami. W pożywieniu nie powinno też zabraknąć szerokiego wachlarza witamin i minerałów. Dieta z obniżoną zawartością białka, prostych węglowodanów, a z podwyższoną zawartością tłuszczu ma wyraźne działanie uspokajające na zachowanie psów.

 

Pośredni wpływ żywienia na stan zdrowotny psów polega na oddziaływaniu na ich ogólną kondycję, a zatem na odporność lub podatność na choroby. Wpływ na to ma przede wszystkim podawanie pożywienia zawierającego patogenne mikroorganizmy lub toksyny oraz konserwanty, dodatki chemiczne i barwniki powodujące konkretne schorzenia. Chorobami, które zagrażają psom i mogą być spowodowane patogenami obecnymi w produktach żywnościowych są m.in. choroba Aujeszkyego, salmonelloza, leptospiroza, kolibakterioza, bruceloza, streptokokoza, kampylbakterioza. Drogą pokarmową mogą też dostać się do organizmów różnorodne pasożyty wewnętrzne. Obecność różnorodnych patogenów wpływać może niekorzystnie zarówno na stan fizyczny jak i psychiczny zwierzęcia. Bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty są stosunkowo łatwe do zdiagnozowania, a następnie poprzez podjęty proces leczenia i zachowania środków ostrożności przy wyborze produktów żywnościowych, łatwe do wyeliminowania. O wiele trudniejsze jest powiązanie zaburzeń zachowania czy występowania jakiś objawów chorobowych u zwierzęcia z konserwantami, barwnikami i innymi komponentami dodawanymi przy produkcji karm komercyjnych.

 

Żywienie wpływa w sposób istotny także na rozród zwierząt. Jak wyżej wspomnieliśmy, pokarm może stanowić źródło drobnoustrojów potencjalnie chorobotwórczych. Na zakażenia takie szczególnie wrażliwe są suki ciężarne oraz zwierzęta młode. Należy także pamiętać, że do zakażenia śródmacicznego potrzeba znacznie mniej patogenów niż w przypadku dorosłego organizmu. Zatem już w okresie poprzedzającym rozród powinno się rygorystycznie dbać o jakość sanitarną podawanych produktów żywnościowych, eliminując potencjalne zagrożenia. Karma i jej komponenty mogą być źródłem: chorobotwórczych bakterii, wirusów, pasożytów i toksyn. Należy zatem w tym newralgicznym okresie podawać tylko produkty żywnościowe najwyższej jakości, świeże i pewne mikrobiologiczne. Zatrucia mające swoje źródło w komponentach gotowych karm i produktów żywnościowych występujące u zwierząt domowych mogą mieć poważne konsekwencje. Objawami różnego rodzaju zakażeń bakteryjnych, wirusowych i pasożytniczych u suk i reproduktorów może być: obniżona płodność, a nawet niepłodność. Ponadto u suk zakażenia takie mogą prowadzić do zamierania zarodków, ronienia, rodzenia martwych, bądź słabych szczeniąt oraz ich upadków w pierwszych dniach życia. Nie mniej krytycznym okresem w życiu suki jest okres laktacji. Część problemów zdrowotnych notowanych w tym okresie jest bezpośrednio powiązana z nieprawidłowym odżywianiem suki, które może prowadzić do zaniku laktacji, czy mikrobiologicznego skażenia produkowanego przez nią mleka.

 

Zapobieganie skażeniom mikrobiologicznym pożywienia powinno obejmować: zakup gotowych karm i produktów spożywczych z legalnych źródeł, odpowiednie przechowywanie, prawidłowe przygotowanie i podawanie do spożycia. Ponadto niezmiernie istotna jest higiena wszystkich narzędzi, sprzętów i przedmiotów używanych do przygotowania, przechowywania i serwowania pokarmów.

 

Reasumując:

Nie ulega wątpliwości, że żywienie bezpośrednio wpływa na zachowania behawioralne i zdrowie fizyczne psów. Aby zapobiegać negatywnym skutkom odżywiania na organizm zwierzęcia należy:

  • dostosować dietę do wielu, rasy, aktywności, stanu zdrowia i stanu fizjologicznego psa;

  • karmić psa pokarmem zbilansowanym pod względem wszystkich składników odżywczych;

  • wybierać tylko wysokie jakościowo gotowe karmy/produkty żywnościowe;

  • rozważyć dodawanie wybranych suplementów i dodatków naturalnych, które wspierają funkcjonowanie organizmu psa;

  • dostosować ilość podawanego pokarmu do rzeczywistych potrzeb psa;

  • podawać pożywienie w określonych odstępach czasu;

  • zaspokoić ilościowe i jakościowe potrzeby pokarmowe psa;

  • komponować posiłki z zastosowaniem współczesnej wiedzy na temat żywienia psów;

  • nie dokarmiać psa między posiłkami;

  • wszelkie smaczki i nagrody wliczać w dzienną rację żywieniową psa;

  • stworzyć psu odpowiednie warunki do spożywania posiłków;

  • zmianę diety przeprowadzać stopniowo;

  • nowe produkty żywieniowe wprowadzać do diety psa etapowo;

  • zachować wszelkie środki ostrożności i higieny przy transporcie, przechowywaniu i przygotowaniu posiłków.

Opracowała Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768