O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Naturalne dodatki żywieniowe i gotowe suplementy diety w modelu żywienia typu B.A.R.F.

 

Jednym z typowych pytań, które otrzymujemy od Czytelników, jest: „o jakie naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety należy uzupełniać surową dietę psa?” W zasadzie możemy napisać, że za każdym razem, gdy czytamy korespondencję, w której pojawia się to pytanie odczuwamy deja vu, ponieważ doskonale pamiętamy, że dokładnie takie samo pytanie zadawaliśmy sami, gdy przestawialiśmy nasze psy na dietę B.A.R.F..

 

Najczęściej osoby zainteresowanie tym sposobem karmienia psa chcą wiedzieć:

  • Jakie naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety pomogą zrównoważyć dietę B.A.R.F.?

  • Jakie naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety wypełnią luki żywieniowe w diecie psa?

  • Jakich konkretnie naturalnych dodatków żywieniowych/gotowych suplementów diety potrzebuje pies żywiony dietą B.A.R.F.?

Kiedy przechodzimy od „kompletnej i zbilansowanej” diety opartej na pełnoporcjowych karmach przemysłowych (karma sucha, bądź karma mokra - konserwy), trudno jest nam odrzucić teorię, że każdy posiłek musi być kompletny i zbilansowany. Na początku drogi należy sobie uzmysłowić, że surową dietę naszych psów w praktyce jest bardzo trudno odpowiednio zbilansować każdego dnia i to na dokładkę w każdym podawanym posiłku. Celem każdej osoby, która zdecyduje się karmić psa dietą B.A.R.F. powinno być upewnienie się, że dieta będzie odpowiednio zbilansowana w ciągu określonego czasu - na przykład jednego tygodnia.

 

Naturalnie zaczynamy od podstawy, czyli:

  • surowego mięsa i kości - około 60% (w tym udział kości około 10%);

  • podrobów - około 10% (w tym 5% wątroba i 5% miks pozostałych podrobów);

  • dobrej jakości warzyw i owoców - około 20% (w tym 15% warzyw i 5% owoców).

A następnie bazując na podstawowym modelu diety, analizujemy wszystkie produkty żywnościowe wykorzystane do skomponowania posiłków i w razie potrzeby uzupełniamy dietę o naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety, które w diecie B.A.R.F. mogą stanowić około 10% udziału wszystkich składników diety. Jeśli ich nie dodajemy, ewentualnie dodajemy ich mniej to o pozostałe procenty zwiększamy w diecie udział mięsa.

 

Tu jednak należy podkreślić, że pisząc o naturalnych dodatkach żywieniowych i gotowych suplementach diety nie mamy na myśli sztucznie wytworzonych kolorowych pigułek, które kuszą wymyślnymi opakowaniami i polecane są jako remedium na całe zło. Z założenia dieta B.A.R.F. bazuje na produktach naturalnych i jak najmniej przetworzonych, dlatego też wszelkie uzupełniające dietę dodatki żywieniowe i gotowe suplementy również powinny mieć takie właśnie pochodzenie. I, aby ich stosowanie przyniosło określony skutek, muszą one stanowić część składowej diety psa podawanej regularnie, a nie od czasu do czasu, i na dokładkę jeszcze według widzi mi się właściciela. Naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety mają za zadanie uzupełnić w diecie opartej na mięsie i produktach pochodzenia zwierzęcego z niewielkim wsadem produktów pochodzenia roślinnego to wszystko, co w drodze ich produkcji zostało utracone.

 

Żywieniowe dodatki naturalne, jak sama nazwa wskazuje, to szeroka gama produktów naturalnych, których głównym zadaniem jest urozmaicenie i uzupełnienie diety psa o różnorodne składniki pokarmowe i/lub funkcjonalne. Są to najczęściej produkty, które cechują się bardzo wysoką zawartością jakiegoś składnika odżywczego/funkcjonalnego, o który możemy uzupełnić dietę psa. Naturalne dodatki żywieniowe nie są produktem regularnie wykorzystywanym do komponowania posiłków w diecie B.A.R.F., a ze względu na swoje właściwości mogą być w niej wykorzystane w określonych ilościach i będą pełnić funkcję odżywczą, bądź funkcjonalną.

 

Z kolei suplementy diety, to gotowe preparaty (środki spożywcze) stanowiące wyselekcjonowane i celowo skoncentrowane źródło określonych składników odżywczych i/lub funkcjonalnych. Do ich produkcji mogą być wykorzystane różnego rodzaju produkty naturalne pochodzenia zwierzęcego i/lub roślinnego, a także składniki wyprodukowane w laboratoriach (syntetyczne i półsyntetyczne). Jak widać, gotowe suplementy naturalne różnią się od gotowych suplementów syntetycznych i półsyntetycznych źródłem pochodzenia. Gotowe suplementy tzw. „naturalne” są produkowane przy użyciu substancji aktywnych pozyskiwanych ze źródeł naturalnych. Jeśli można porównać działanie gotowych suplementów diety do działania pożywienia, to najsłabiej wypadną gotowe suplementy diety wyprodukowane ze składników syntetycznych, a stosunkowo najlepsze efekty będą widoczne po zastosowaniu gotowych suplementów tzw. „naturalnych”. Oczywiście w diecie B.A.R.F. w pierwszej kolejności wykorzystujemy gotowe suplementy diety wyprodukowane na bazie naturalnych składników. Gotowe suplementy diety również mają za zadanie uzupełnić dietę psa o określone składniki odżywcze i/lub funkcjonalne.

 

Zanim sięgniecie po dodatki żywieniowe i gotowe suplementy zapamiętajcie, że w diecie B.A.R.F to pożywienie spełnia swoje podstawowe funkcje i jest podstawą diety. Wszelkie naturalne dodatki żywieniowe i gotowe suplementy są jedynie dodatkiem do diety! Nawet te naturalne nie mają na celu zastępowania żywności! Substancje zawarte w gotowych suplementach diety najwyższej jakości wchłaniają się w taki sam sposób, a nawet nieraz o wiele lepszy, w stosunku do wysoce przetworzonego pożywienia, do jakiego obecnie najczęściej mamy dostęp na półkach sklepowych.

 

 

Dlaczego uzupełniamy dietę psa opartą na modelu żywienia typu B.A.R.F.?

 

Dodajemy różnorodne naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety do stosowanego modelu żywienia B.A.R.F., aby uzupełnić wszelkie brakujące składniki odżywcze, a także poprawić funkcjonowanie organizmu oraz ogólną kondycję psa. Czasem stosujemy je również po to, by wywołać efekt leczniczy i wspomóc leczenie konwencjonalne.

 

Model żywienia B.A.R.F. zakłada, że dieta sama z siebie ma dać psom wszystko, czego ich organizmy potrzebują. Niestety, we współczesnych realiach, zapewnienie psu wystarczających ilości i odpowiednich proporcji wszystkich składników żywieniowych jest zadaniem arcytrudnym i sama podstawa w diecie może okazać się niewystarczająca.

  • Na początku należy nadmienić, że każdy pies to indywidualna jednostka o określonych potrzebach. Dieta zawsze musi być dostosowana do wymagań danego osobnika. Dieta niektórych zwierząt (np. rosnące szczenięta, psy starsze, psy chore, suki w okresie ciąży i karmienia) z zasady będzie wymagała dokonania pewnych modyfikacji.

     

  • Należy również pamiętać, że żyjemy w cywilizowanym świecie, gdzie hodowla zwierząt oraz uprawy roślinne prowadzone są na skalę przemysłową przy zastosowaniu metod, które mają skrócić czas produkcji, obniżyć koszty, zminimalizować straty i zmaksymalizować zyski. W rezultacie uzyskiwane w ten sposób produkty pochodzenia zwierzęcego i roślinnego nieco różnią się zawartością poszczególnych składników odżywczych (zwykle są w nie uboższe) od tych, które wieki temu nasi przodkowie pozyskiwali polując na dziko żyjące zwierzęta, zbierając dziko rosnące rośliny i parając się prymitywną hodowlą oraz uprawami, które były prowadzone w całkiem odmienny sposób, niż robi się to współcześnie. 

     

  • Ponadto należy pod uwagę wziąć technologię produkcji poszczególnych produktów żywnościowych. Na przykład w trakcie uboju zwierzęta sztuk rzeźnych są wykrwawiane, tym samym mięso, podroby i produkty pochodzenia zwierzęcego pozbawiane są niemal całej zawartości krwi, która jak wiemy stanowi cenne źródło wielu różnorodnych składników odżywczych (w tym głównie białka i wartościowego żelaza). Często warzywa i owoce są zbierane przed pełnym dojrzeniem i pryskane przed transportem środkami, które mają przedłużyć ich trwałość i zainicjować dojrzewanie w określonym czasie. W ten sposób mamy na przykład banana, który wygląda jak banan, jednak w rzeczywistości nie zawiera on tego wszystkiego, co powinien organizmowi dać banan dojrzewający w słońcu na rodzicielskim bananowcu, uprawiany na żyznej glebie, na naturalnych nawozach i bez sztucznych oprysków.

     

  • Nie jest też tajemnicą, że w diecie naturalnej, opartej na surowych produktach pochodzenia zwierzęcego, z niewielkim wsadem produktów pochodzenia roślinnego, może z natury brakować pewnych składników odżywczych, których doskonałym źródłem są produkty nie uwzględniane w diecie, bądź występujące w niej, ale w niewystarczających ilościach. Na przykład jod jest takim pierwiastkiem, którego najlepszym źródłem są ryby morskie, owoce morza i organiczne wodorosty morskie. Produkty te nie stanowią jednak stałej składowej diety B.A.R.F.

     

  • Na koniec przypomnimy, że kluczem do sukcesu w diecie B.A.R.F. jest różnorodność podawanych produktów żywnościowych. Tak się jednak składa, że nie wszyscy mamy dostęp do tej samej (czytaj szerokiej) gamy produktów żywnościowych. Część (ze względu na wysoką cenę i/lub kraj pochodzenia) staje się w ogóle niedostępna. W rezultacie pies żywiony jest tym, co uda się właścicielowi lokalnie nabyć. Taka nieco zubożona dieta, sama z siebie może generować konieczność zastosowania naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety w celu uzupełnienia ewentualnych braków. Na przykład pies żywiony jedynie mięsem pochodzącym od przemysłowo hodowanego drobiu i bydła domowego będzie potrzebował uzupełnienia diety w kwasy Omega-3, których w produktach uzyskiwanych od tak hodowanych zwierząt po prostu brakuje.

Ilekroć widzimy osoby karmiące psy dietą B.A.R.F., które uparcie twierdzą, że wszystko, co trzeba zrobić, to jedynie dodać mięso, podroby, mięsne kości, warzywa i owoce do miski psa, a nic więcej nie jest mu potrzebne i wszystko będzie dobrze - popadamy w lekką konsternację. Jak bowiem jeden model diety, często oparty na zawężonej gamie produktów żywnościowych może być pod każdym względem idealny dla każdego psa...

 

Ryzyko nadmiernej suplementacji

 

Kiedy sami zaczynaliśmy przygodę z dietą B.A.R.F. popełniliśmy podstawowy błąd, dodając do diety psa każdy naturalny dodatek żywieniowy i/lub gotowy suplement diety jaki tylko został nam polecony przez inne osoby prowadzące swoje psy na tej diecie. Wówczas byliśmy przekonani, że im więcej nasze psy dostaną, tym będą zdrowsze, i tym dłużej będą żyły. Dziś już wiemy, że to PODSTAWOWY BŁĄD!!! Naturalnie model diety B.A.R.F. daje możliwość korzystania z szerokiej gamy naturalnych dodatków żywieniowych i/lub różnorodnych gotowych suplementów diety, ale za każdym razem należy dobrać odpowiedni zestaw, uwzględniając potrzeby konkretnego psa!!! Nie warto podawać wielu naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety działających w podobny sposób. Warto wybrać jedynie te, które są dla psa niezbędne (pod kątem odżywiania) i/lub zawierają substancje czynne, które stymulują różne narządy i/lub układy. Stale możemy podawać tylko wąską grupę naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety, których zadaniem jest stałe uzupełnianie diety o związki występujące w niej w deficytowych ilościach i/lub profilaktyczne wsparcie działania organizmu.

 

Zanim sięgniesz po naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety odpowiedz sobie na pytania:

  • Czy naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety wpływają na umieralność psów?

  • Jakie jest ryzyko interakcji żywieniowych dodatków/suplementów diety ze składnikami żywności, bądź stosowanymi lekami?

  • Czy naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety mogą mieć działania niepożądane?

  • Czy naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety mogą działać toksycznie na organizm psa?

  • Czy stosowanie naturalnych dodatków żywieniowych/gotowych suplementów diety może pogorszyć stan zdrowia psa?

Niewłaściwe stosowanie naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety (w tym nieuzasadnione uzupełnianie nimi diety psa, stosowanie większej ilości naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety jednocześnie, możliwości ich interakcji z innymi składnikami żywności lub lekami, brak rzetelnej informacji dotyczącej przeciwwskazań do ich stosowania) może wiązać się z ryzykiem wystąpienia niekorzystnych działań!!!

 

Do najczęstszych należą:

  • toksyczność witamin;

  • toksyczność składników mineralnych;

  • interakcje pomiędzy poszczególnymi składnikami diety, a naturalnymi dodatkami żywieniowymi/gotowymi suplementami diety;

  • interakcje pomiędzy konkretnymi naturalnymi dodatkami żywieniowymi/gotowymi suplementami diety, a stosowanymi lekami;

  • interakcje pomiędzy składnikami stosowanych naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety.

Decyzja o podawaniu psu określonych naturalnych dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety w celach profilaktycznych powinna być poprzedzona wykonaniem stosownych badań tj. krwi, moczu i kału w celu określenia stanu zdrowia zwierzęcia. Bazując na wynikach badań, stanie zdrowia zwierzęcia, jego kondycji, aktywności życiowej, wieku i rasie można określić pożądany zestaw dodatków żywieniowych i/lub gotowych suplementów diety, które należy włączyć do diety psa. Osoby mniej doświadczone w stosowaniu tej diety mogą skonsultować swoje wybory z lekarzem weterynarii i/lub dietetykiem żywieniowym. Istotne jest to, aby osoby te miały doświadczenie z dietą B.A.R.F.. Zawsze należy rozważyć korzyści i zagrożenia związane z ewentualnym stosowaniem każdego naturalnego dodatku żywieniowego i/lub gotowego suplementu diety, rozpatrując każdy przypadek indywidualnie.

 

Odpowiednio dobrane naturalne dodatki żywieniowe i/lub gotowe suplementy diety mogą również służyć jako środek pro-leczniczy. W takiej sytuacji stosowane dawki są zazwyczaj wyższe, niż w suplementacji profilaktycznej, dlatego też aby osiągnąć konkretne efekty należy odpowiednio dobrać plan suplementacyjny z osobą doświadczoną, ekspertem i kontrolować postępy pod bacznym okiem lekarza weterynarii znającego dietę B.A.R.F. i mającego otwarty umysł oraz o wiele większą wiedzę z zakresu naturalnych terapii, aniżeli lekarz mający wiedzę wyniesioną jedynie z akademii medycznej, którą uważa za jedyną godną do stosowania.

 

Naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety w modelu żywienia B.A.R.F.

 

Podstawowe naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety:

  • jaja;

  • źródło żelaza w doskonale przyswajalnej, hemowej postaci oraz odżywczego białka:

    • krew (osocze + hemoglobina);

  • źródła kwasów Omega-3 (do wyboru lub wymiennie):

    • oleje rybne, w tym głównie olej z ryb łososiowatych;

    • olej z kryla antarktycznego;

    • mączka z kryla antarktycznego;

    • ekstrakt z nowozelandzkiej małży zielonej;

    • olej z kalmarów;

    • olej z mikroalg;

  • źródło witamin z grupy B, a także selenu i cynku:

    • drożdże browarniane;

  • źródło jodu:

    • glony, algi morskie.

Opcjonalne naturalne dodatki żywieniowe/gotowe suplementy diety:

  • świeże, bądź suszone zioła o różnorodnym działaniu (najczęściej polecane):

    • owoc dzikiej róży (źródło witaminy C, wsparcie odporności);

    • ostropest plamisty (ochrona wątroby);

    • czystek (wzmocnienie układu immunologicznego);

    • kłącze perzu (regulacja pracy przewodu pokarmowego, właściwości odtruwające oraz wsparcie funkcji wątroby i nerek);

    • pokrzywa (dolegliwości trawienne, wsparcie działania nerek i wątroby, źródło żelaza);

    • czarci pazur (działanie przeciwzapalne, wsparcie funkcjonowania aparatu ruchu);

    • kora wiązu czerwonego (działa osłonowo na żołądek i jelita);

    • siemię lniane (łagodzenie szeregu dolegliwości układu pokarmowego);

  • ochrona stawów (najczęściej polecane):

    • sproszkowane małże zielone nowozelandzkie;

    • sproszkowana chrząstka rekina;

    • glukozamina;

    • chondroityna;

    • kwas hialuronowy;

    • metylosulfonylometan MSM;

  • suplement wapnia (jeśli pies nie je kości):

    • zmielone skorupki jaj;

  • źródło witaminy A i D (jeśli pies nie je jaj i podrobów, a zwłaszcza wątroby):

    • tran;

  • wsparcie układu nerwowego, serca, wątroby i trzustki:

    • tauryna;

  • wsparcie mięśni, serca i prawidłowa gospodarka tłuszczami:

    • L-karnityna;

  • wsparcie serca i procesów metabolizmu energetycznego w mitochondriach:

    • koenzym Q10;

  • źródło białka, wapnia, probiotyków i prebiotyków (symboliczny dodatek) - nabiał:

    • mleczne napoje fermentowane:

      • kefir;

      • jogurt;

      • skyr;

      • maślanka;

      • mleko ukwaszone (zsiadłe);

      • mleko acidofilne;

      • fermentowane produkty mleczne typu „bio”;

    • twaróg (ser biały);

  • wsparcie układu odpornościowego:

    • siara bydlęca;

  • unormowanie wypróżnień:

    • kaolin - glinka biała spożywcza.

JAJA

Mimo iż jaja znalazły się w grupie naturalnych dodatków żywieniowych stosowanych w diecie B.A.R.F. to należy wyjaśnić, że mają one status pełnowartościowego składnika diety i tak też należy je traktować. Najprościej rzecz ujmując, jajko składa się z przezroczystej i ciągnącej się części - białka, oraz niewielkiego, okrągłego środka - żółtka. Całość zamknięta jest w skorupce. Najpopularniejsze - kurze jajo -  składa się w 58% z białka, w 30% z żółtka, w 11% ze skorupy i w 1% z błon podskorupowych. Zawartość poszczególnych składników żywieniowych w jajku zależy od gatunku ptaka, który je zniósł, a także cech osobniczych ptaka, utrzymania i karmienia. Na poziomie cząsteczkowym głównymi składnikami jaja są: woda (75%), białka (12%), lipidy (12%, tym prawie 4% cennych tłuszczów nienasyconych) i składników mineralnych. Skorupka jaja składa się głównie ze składników mineralnych (bor, chrom, miedź, żelazo, jod, mangan, siarka, selen, krzem, cynk, a przede wszystkim, wapń), występujących w związkach nieorganicznych. Białko jaja zawiera 87.8% wody, 10.8% białek, 0.8% węglowodanów, 0.6% związków mineralnych i śladowe ilości tłuszczów. Żółtko jaja kurzego zawiera 49.4% wody, 16.3% białek, 31.9% tłuszczów, 0.7% węglowodanów i 1.7% związków mineralnych. Żółtko dostarcza 55 kalorii, podczas gdy białko tylko 17 kalorii.

 

Jajka są przede wszystkim źródłem pełnowartościowego białka, łatwo przyswajalnego przez organizm. To białko wzorcowe, zawierające wszystkie aminokwasy, w tym niezbędne, których organizm nie potrafi sam wyprodukować. Poza walorem odżywczym, pewne frakcje białka pełnią również funkcje bioaktywne. Zawarte w nim: lizozym, konalbumina, cystatyna, kwas sialowy, działają przeciwwirusowo, antybakteryjnie, chroniąc samą treść jaja przed zepsuciem, mogą te funkcje wykazywać w psim organizmie, szczególnie jeśli będzie on jadł świeże (surowe) jaja. Białko jaja składa się przede wszystkim z wody (87.8%), a białka stanowią 10.8%. Najważniejszym białkiem obecnym w białku jaja jest albumina. Śladowe ilości tłuszczów sprawiają, że białko jaja jest mało kaloryczne. Z kolei żółtko dostarcza znacznie więcej kalorii i zawiera przede wszystkim tłuszcz (stanowi ok. 2/3 jego składu) - trójglicerydy, fosfolipidy, cholesterol w formie wolnej i zestryfikowanej oraz wolne kwasy tłuszczowe. Na 5 g tłuszczu zawartego w jednym jajku (żółtku kurzym) tylko 0.1 g stanowią nasycone kwasy tłuszczowe, za to wiele w nim niezbędnych dla organizmu nienasyconych kwasów tłuszczowych, w tym kwasów Omega-3 i Omega-6, których organizm nie potrafi sam syntetyzować. Dodatkowo żółtko jaja zawiera witaminy rozpuszczalne w tłuszczach tj. A, D, E, K. Podkreślić należy, że witamina A występuje w dwóch postaciach - retinolu, charakterystycznego dla produktów zwierzęcych, oraz prowitaminy, czyli beta-karotenu, częściej spotykanego w roślinach. Spośród witamin rozpuszczalnych w wodzie jajo dostarcza szczególnie dużo tych z grupy B, a wyjątkowość jego polega na zawartości witaminy B12 (kobalaminy). Jajka to również bogate źródło składników mineralnych: fosforu, potasu, sodu, wapnia, żelaza, magnezu, miedzi, cynku i siarki. Jako jeden z nielicznych produktów spożywczych jaja zawierają naturalny selen i jod. Na uwagę zasługuje też skorupa jaja, która zawiera ogromne ilości wapnia - jak wykazały badania - doskonale przyswajalnego przez organizm. Po wyprażeniu i zmieleniu skorupka może być wykorzystana jako tani i doskonały suplement wapnia. Poza wcześniej wymienionymi białkami, składnikami bioaktywnymi w jajach znajdują się też związki karotenoidowe: beta-karoten, kryptoksantyna, luteina i zeaksantyna. W żółtku znajduje się również lecytyna - fosfolipid niezbędny do prawidłowej pracy serca i mózgu.

 

W diecie psa mogą znaleźć się jaja przepiórcze (1 jajko przepiórcze średnio stanowi 1/5 jajka kurzego i waży około 9-12 g), gołębie (od hodowlanych gołębi wolnych od kokcydiozy. 1 jajo gołębie  stanowi średnio 1/5 jajka kurzego i waży 10 g), bażancie (od ptaków hodowlanych. 1 jajo bażancie waży średnio 29 g i jest niemal o połowę mniejsze od jaja kurzego) perlicze (1 jajo perlicze waży około 35-45 g i jest nieco mniejsze od jaja kurzego), kurze (1 jajo kurze klasa "S" waży średnio 50 g), indycze (1 jajo indycze waży około 70-80 g i jest średnio półtora raza większe niż jajo kurze), kacze (1 jajo kacze waży około 80-90 g i jest około 1.6-1.8 raza większe niż jajo kurze), gęsie (1 jajo gęsie może ważyć nawet 200 g (średnia waga 144 g), co stanowi odpowiednik 4 (2.8) jaj kurzych), strusie (1 jajo strusie waży około 1500 g i jest odpowiednikiem 30 jajek kurzych, stąd też odpowiedni podział na porcje może być nieco kłopotliwy), a nawet jaja emu (1 jajo emu waży około 700-900 g, co jest odpowiednikiem 14-18 jajek kurzych, stąd też odpowiedni podział na porcje może być nieco kłopotliwy).

 

Jajka przepiórcze, choć malutkie, mają stosunkowo duże żółtko. Zawierają też nieco więcej mikroelementów, np. wapnia, miedzi, cynku, żelaza oraz witamin B1, B2, B12 i karoten, niż jaja kurze. Jajka perlicze są nieco mniejsze od kurzych, a mimo to zawierają aż czterokrotnie więcej karotenu i witaminy A. Prawie wcale nie zawierają tłuszczów. Ich bardzo ważną zaletą jest zdolność utrzymywania się w stanie świeżym przez wiele miesięcy, nawet do 1 roku! Jaja kacze są z kolei nieco większe od jaj kurzych i mają też proporcjonalnie większe żółtko. Ich białko zawiera mniej wody. Jaja indycze są również większe od jaj kurzych i zawierają znacznie więcej cholesterolu oraz żelaza. Jaja gęsie z kolei zawierają więcej, niż jaja kurze, tłuszczu (13.30 g/100 g). Jaja gęsi cechują się też bogatą zawartością składników mineralnych. Stanowią cenne źródło potasu, wapnia oraz fosforu, ale też sodu, magnezu i żelaza. W porównaniu z jajkiem kurzym, jajo strusie jest nieco bogatsze w kwas foliowy, witaminę B1, magnez, selen i żelazo, a także zawiera aż pięć razy więcej cennych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Jajo bażancie dostarcza mniej białek, więcej węglowodanów i wyróżnia się bardzo dużą zawartością tłuszczu, aż 70.7 g/100 g. Jajo gołębie, w porównaniu z jajkiem kurzym, zawiera więcej tłuszczu i białka. Ponadto żółtko cechuje wysoka zawartość siarki. Im jaja gołębie są dłużej przechowywane, tym większe jest jej stężenie.
 

Na koniec informacje o kaloryczności jajek różnych ptaków: jajko kurze dostarcza 139/100 g, jajko gęsie i kacze dostarczają po 185 kcal/100 g, jajo indycze dostarcza 171 kcal/100 g, jajko przepiórcze i strusie dostarczają po 158 kcal/ 100 g, jajko perlicze dostarcza zaledwie 43 kcal/100 g, jajko gołębie i jajo emu dostarczają po 160 kcal/100 g, proszek jajeczny dostarcza 579 kcal/100 g, a jajo bażancie dostarcza aż 700 kcal/100 g.

 

Najlepiej, w diecie wykorzystywać jaja wiejskie, ekologiczne, bądź uzyskane od ptactwa z chowu na wolnym wybiegu. Należy pamiętać, by przed rozbiciem sparzyć jajko gorącą wodą (jajko na ok. 10 sekund trzeba włożyć do szklanki z wrzątkiem). Wysoka temperatura (powyżej 60°C) usunie ewentualne bakterie z rodzaju Salmonella, które mogą bytować na skorupie jaj (zwłaszcza kacze, gęsie i w mniejszym stopniu kurze jaja). Jaja podajemy surowe. Należy pamiętać, aby nie mieszać białka z żółtkiem (tak jak na jajecznicę). Nie należy obawiać się obecnej w surowym białku awidyny (substancja o charakterze antyodżywczym - wiążąca biotynę). Mimo iż powszechnie uważa się, że białko trzeba ściąć przed podaniem psu, aby unieszkodliwić awidynę, to chcielibyśmy nadmienić, że w silnie kwaśnym środowisku, jakie panuje w żołądku psa prowadzonego na surowej diecie, następuje szybka denaturacja awidyny, prowadząca do jej dysocjacji na podjednostki. W rezultacie nie ma ona możliwości i czasu na wiązanie biotyny obecnej w pokarmie. Do diety dużego psa dodajemy dziennie 1 jajo: kurze, kacze, gęsie, indycze, 2 jaja perlicze lub bażancie lub 5 jaj przepiórczych/gołębich. Jajo strusia i emu należy podzielić na odpowiadającą wielkości jaja kurzego porcję. Zamiennikiem surowego jaja mogą być dostępne w sprzedaży sproszkowane jaja, bądź samo sproszkowane żółtko.

 

KREW

Chcielibyśmy zwrócić uwagę na fakt, że krew została omówiona w artykule poświęconym podrobom, mimo iż w modelu żywienia typu B.A.R.F. traktowana jest jako naturalny dodatek żywieniowy. Dlaczego? Taka rozbieżność spowodowana jest głównie obowiązującą w UE definicją podrobów, do których krew również jest zaliczana. W diecie B.A.R.F. krew traktuje się jako naturalny dodatek żywieniowy o dużych wartościach odżywczych.

 

Krew jest płynną tkanką łączną, krążącą w naczyniach krwionośnych (układ krwionośny zamknięty) lub w jamie ciała (układ krwionośny otwarty). W szerokiej definicji obejmuje krew obwodową i tkankę krwiotwórczą, a w wąskiej tylko tę pierwszą. Jako jedyna (wraz z limfą) występuje w stanie płynnym. Swoją czerwoną barwę krew zawdzięcza hemoglobinie, a właściwie zawartej w niej grupie hemowej, odpowiedzialnej za wiązanie tlenu. Krew nasycona tlenem ma jaśniejszy i żywszy odcień niż krew uboga w tlen.

 

Zawartość krwi w zwierzętach rzeźnych, w stosunku do masy wynosi: bydło - 8%, owce - 8.1%, konie - 9.8%. Z ogólnej ilości krwi około 50% znajduje się w układzie krwionośnym, 20% w wątrobie, 16% w śledzionie, 4% w pozostałych narządach i 10% w skórze. Podczas uboju pozyskuje się 40-60% krwi, a pozostała część pozostaje w organach wewnętrznych i układzie krwionośnym.

 

W skład krwi wchodzą elementy komórkowe: krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi (ok. 45%) oraz osocze (ok. 55%), czyli wodny roztwór (90% wody) zawierający związki organiczne (9%) i nieorganiczne (1% - głównie jony sodowe, potasowe, chlorkowe oraz węglanowe). Wśród związków organicznych wyróżniamy białka (dzielone na trzy frakcje: albuminy (55-60% białek osocza), globuliny (30-40%) oraz fibrynogen - 6%) i składniki poza białkowe (m.in. zawierające lub nie zawierające azot, lipidy osocza). Do innych związków organicznych obecnych w krwi należą: węglowodany (glukoza, kwas mlekowy), lipidy (trójglicerydy i kwasy tłuszczowe związane z białkiem osocza jako lipoproteiny, cholesterol), produkty metabolizmu białek (aminokwasy, mocznik, amoniak) i metabolizmu hemu (bilirubina oraz urobilinogen). W osoczu rozpuszczony jest również kwas moczowy i kreatynina, zbędne produkty przemiany materii oraz witaminy, minerały, hormony i enzymy.

 

Krew jest szczególnie bogata w białka. W krwi wołowej znajduje się około 19.5% białka. Dla porównania mięso drobiowe zawiera 19.2% białka, a wołowe 20.8% białka. Wśród minerałów występują m.in. sód, potas, wapń, magnez, żelazo, cynk, miedź, kobalt, chlor. Krew jest szczególnie bogata w żelazo występujące w hemie, które jest biologicznie najlepiej przyswajalne oraz zawiera większość aminokwasów. Krew wołowa zawiera 46.5 mg żelaza/100 g. Podanie krwi zapewnia również dostawę sodu. (krew wołowa zawiera 240 mg/ 100 g) i potasu (krew wołowa zawiera 107 mg/100 g). Wśród witamin należy wymienić przede wszystkim witaminy z grupy B (B1, B2, B3, B9) oraz witaminę A, D i E.

 

Krew w diecie psów skarmianych surowym mięsem i produktami pochodzenia zwierzęcego jest niezwykle istotnym dodatkiem. Poza dobrym źródłem białka, krew jest przede wszystkim źródłem żelaza. Żelazo jest składnikiem hemoglobiny, czerwonego barwnika krwi, który transportuje tlen w organizmie i odpowiada w mioglobinie za zaopatrzenie w tlen włókien mięśniowych. W związku z tym, że przepisy przetwarzania produktów zwierzęcych przewidują wykrwawienie zwierząt w procesie uboju, mięso mięśniowe zawiera już tylko resztkowe ilości krwi, a zatem jej uzupełnianie ma racjonalne uzasadnienie. Krew wprowadza się na końcowym etapie przestawiania psa na dietę B.A.R.F. Podawanie krwi można rozważyć w odstępach co tygodniowych, jako jedna porcja, zamiennik całego dania, bądź małymi porcjami dodanymi do każdego dziennego posiłku mięsnego. Należy nadmienić, że świeża krew jest produktem bardzo niestabilnym i szybko ulega zmianom fizykochemicznym (procesy biochemiczne, warunkowane obecnością enzymów własnych krwi i enzymów pochodzenia bakteryjnego), dlatego też w postaci świeżej powinna być przechowywana krótko i to w odpowiednich warunkach (lodówka, zamrażalka). Świeża krew (w diecie B.A.R.F. można podawać krew wołową, końską, owczą, kozią i z ptactwa domowego) jest też produktem trudno dostępnym, dlatego też o wiele częściej świeżą krew zastępuje się w diecie dodatkiem krwi przetworzonej - suszonej - (suszona hemoglobina i suszone osocze krwi, czyli plazma), które bez problemu można dostać w sklepach zoologicznych. Wystarczy je przygotować wg załączonej instrukcji, by otrzymać krew pełną. Dawkowanie świeżej, bądź suszonej krwi uzależnione jest od kompozycji diety i stanu zdrowia psa. Podawanie psu mięsa ubogiego w żelazo, pochodzącego z przemysłowego chowu i ubojni, a także niedobory tego pierwiastka będą wskazaniem do suplementacji krwi w diecie. Ustalając dawkę należy wziąć pod uwagę rodzaj podawanego pokarmu (najwięcej żelaza znajduje się w mięsie z królika, chudej wołowinie, śledzionie, wątrobie, sercu, nerkach oraz mięczakach (małże, ośmiornica, ostrygi), a najmniej w mięsie tłustym).

 

OLEJ Z ŁOSOSIA

Ciekły tłuszcz zwierzęcy o jasnożółtej lub lekko różowawej barwie, charakterystycznym smaku oraz zapachu, który pozyskiwany jest z tkanek różnych gatunków drapieżnych ryb andronomicznych (większość życia spędzają w wodach słonych, a do rozmnażania przystępują w wodach słodkich) z podrodziny łososi właściwych (Salmoninae) należących do rodziny łososiowatych (Salmonidae). W zależności od miejsca występowania możemy łososie umownie podzielić na gatunki pacyficzne i atlantyckie. Gatunkiem typowym dla rejonu Północnego Atlantyku (obejmującego m.in. Morze Bałtyckie, Czarne, Irlandzkie, Norweskie i Północne) jest Łosoś szlachetny (Salmo salar) należący do rodzaju Salmo zwany też atlantyckim, natomiast gatunkiem typowym dla rejonu Północnego Pacyfiku jest Gorbusza (Salmo scouleri=Oncorhynchus gorbuscha) należąca do rodzaju Oncorhynchus.

 

Olej z łososia może być pozyskiwany zarówno z łososi dziko żyjących, jak i różnych gatunków i ras łososi hodowlanych w kontrolowanych przez człowieka warunkach. Z reguły oleje pozyskiwane z łososia dzikiego poddawane są destylacji molekularnej w celu usunięcia z nich zanieczyszczeń. W sprzedaży najczęściej dostępne są oleje uzyskane z hodowlanego łososia norweskiego, łososia islandzkiego i łososia szkockiego oraz dzikiego łososia poławianego z wód okolic Alaski.

 

Wartość oleju z łososia i jego docelowy skład oraz proporcje kwasów Omega-3 do Omega-6 są uzależnione od gatunku (rasy) łososia, z którego został on pozyskany oraz środowiska życia ryb. W skład oleju łososia wchodzi kompozycja kwasów tłuszczowych, w tym najważniejsze wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny Omega-3 (kwas eikozapentaenowy (EPA), kwas dokozaheksaenowy (DHA) i kwas linolenowy (ALA)), a także kwasy z rodziny Omega-6 (kwas linolowy (LA) i kwas arachidonowy (AA)). Ponadto w oleju znajdują się inne kwasy tłuszczowe oraz różnorodne rozpuszczalne w nim składniki odżywcze m.in. witaminy (A, D, E i K), przeciwutleniacze, bioflawonoidy i karotenoidy (astaksantyna).

 

Najlepiej wybierać olej z dzikiego łososia atlantyckiego lub dzikiego łososia z Alaski. Są one najzdrowsze, najbogatsze w cenne kwasy tłuszczowe, witaminy i składniki odżywcze. Produkt nie powinien być ogrzewany, mieć kontaktu ze światłem oraz tlenem. Promienie słoneczne i wysoka temperatura powodują degradację nienasyconych kwasów tłuszczowych, przez co olej traci swoje wartości. Dlatego najlepiej wybierać oleje tłoczone na zimno zapakowane w nieprzepuszczające światła butelki. Olej powinien również mieć ograniczony dostęp do powietrza, które przyspiesza jego psucie się. Najlepsze będą oleje zapakowane w butelki zaopatrzone w dozowniki lub pompki. Produkt powinien mieć oznaczony poziom witamin A i D, metali ciężkich i zanieczyszczeń oraz podany stopień utlenienia. Zakupiona ilość powinna być dostosowana do możliwości skarmienia olejem psa w ciągu maksymalnie 8 tygodni od jego otwarcia. Olej z łososia różnych producentów można nabyć w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych. Stosowanie: wg zaleceń producenta. Olej z łososia stosuje się w diecie B.A.R.F. wówczas, gdy pies nie je ryb, w tym zwłaszcza ryb łososiowatych, ekologicznych jaj i mózgów zwierzęcych. Dla takich psów olej ten stanowi w diecie źródło kwasów Omega-3.

 

MĄCZKA Z KRYLA

Mączka z kryla arktycznego produkowana jest ze świeżych gatunków zooplanktonu Euphausia superba. Kryl pochodzi z głębokich wód Oceanu Arktycznego, dzięki temu nie jest tak narażony na działanie zanieczyszczeń (w tym metale ciężkie) jak np. ryby pochodzące z mórz. Charakteryzuje się zapachem owoców morza oraz rybnym smakiem. Mączka z kryla jest bogatym źródłem białka, którego zawartość sięga 60-70%, 11 witamin, ponad 70 minerałów (w tym jodu i fluoru), astaksantyny (najsilniejszego z dotychczas poznanych antyoksydantów), a przede wszystkim wyróżnia się dużą zawartością kwasów tłuszczowych NNKT, dzięki temu może stanowić ich źródło w diecie. Unikatowe w naturze połączenie w kompleksy z fosfolipidami kwasów EPA i DHA, powodują dużo lepszą przyswajalność niż w przypadku produktów rybnych.

 

W przypadku tego produktu chcielibyśmy jednak zwrócić szczególna uwagę na jeden z pierwiastków, który jest w nim obecny, a mianowicie na fluor. Występuje on w każdym rodzaju żywności, ale większe ilości tego pierwiastka stwierdza się przede wszystkim w żywności pochodzenia morskiego. Zawierają go ryby, mięczaki, skorupiaki, fitoplankton, wodorosty. Zawartość fluoru w krylu może wahać się w granicach 2000-2500 mg/kg suchej masy, przy czym warto wspomnieć, że koncentracja fluoru występuje w pancerzach.

 

Fluor należy do tych mikroelementów, które w niewielkich ilościach są wymagane dla prawidłowego funkcjonowania organizmów żywych, natomiast jego nadmiar wywiera działanie szkodliwe. Problem polega na tym, że dla tego pierwiastka nie istnieją żadne normy żywieniowe opracowane dla psów. Nie ma zatem wytycznych, do których można by się odnieść. Ze względu na brak wytycznych należy stosować zasadę: czym mniej tym lepiej!!! Wybierając produkt uzyskany z organizmów cechujących się dużą zawartością fluoru należy zwrócić uwagę na to, by ilość fluoru w produkcie była obniżona poprzez zastosowanie odpowiednich procesów produkcyjnych (np. mączka z kryla uzyskiwana z kryla uprzednio pozbawionego pancerza, co redukuje obecność fluoru w produkcie końcowym o około połowę). W produkcie nie powinno być więcej niż 1100 ppm fluoru. Mączkę z kryla różnych producentów można nabyć w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych. Stosowanie: wg zaleceń producenta. Mączka z kryla stanowi alternatywę dla oleju z łososia. Może też być stosowana z nim wymiennie.

 

Więcej o różnych źródłach kwasów Omega-3 w diecie TUTAJ.

 

DROŻDŻE BROWARNIANE

Drożdże browarniane zwane też browarnymi, piwowarskimi, bądź piwnymi to różne odmiany drożdży wykorzystywane do produkcji piwa. Drożdże to jednokomórkowe grzyby, organizmy względnie beztlenowe, które żyją w podłożach zawierających cukry proste i przeprowadzają fermentację alkoholową. Drożdże piwowarskie dzielą się na drożdże górnej fermentacji (wybrane szczepy z gatunku Saccharomyces cerevisiae) i dolnej fermentacji (szczepy z gatunku Saccharomyces pastorianus). Oprócz wyżej wymienionych odmian hodowlanych, określanych mianem szczepów szlachetnych, w piwowarstwie wykorzystywane są także szczepy nieszlachetne występujące naturalnie, czyli dzikie drożdże, głównie z rodzaju Dekkera. Po zakończonej fermentacji drożdże w postaci gęstwy drożdżowej (półpłynna, brunatnoszara masa drożdżowa, która w trakcie fermentacji brzeczki osadza się na dnie, w stożku fermentora albo gromadzi się na powierzchni brzeczki) zbierane są i w określonych sytuacjach mogą być ponownie wykorzystane do produkcji piwa lub traktowane są jako produkt uboczny, który charakteryzuje się wysokimi wartościami i zwykle przeznaczany jest na cele paszowe lub do produkcji preparatów białkowych i aminokwasowych dla celów spożywczych oraz preparatów witaminowych. W celu uzyskania określonych preparatów osad jest poddawany odfiltrowaniu, a uzyskane drożdże są  suszone, a czasami również podawane są odgoryczaniu. W rezultacie powstaje drobniusieńki proszek o barwie karmelowo-brązowej, charakterystycznym zapachu i smaku.

 

Drożdże piwne to prawdziwa bomba witaminowo-mineralna. Zawierają w swoim składzie unikalny zestaw wielu witamin i minerałów, które rzadko można spotkać w takiej kompilacji w produktach pochodzenia naturalnego. Wśród bogatego wachlarza witamin drożdże piwne zawierają: tiaminę (witamina B1), ryboflawinę (witamina B2), amid nikotynowy (witamina B3), cholinę (witamina B4), kwas pantotenowy (witamina B5), pirydoksynę (witamina B6), mioinozytol (witamina B8), kwas foliowy (witamina B9), kwas para-aminobenzoesowy (witamina B10) i biotynę (witamina H). Ponadto w drożdżach piwnych obecne są następujące minerały: fosfor, potas, wapń, magnez, sód, krzem, żelazo, siarka, cynk, chrom, selen, molibden, a także białka (białka stanowią 35%-60% suchej masy drożdży). Taki kompleks substancji czynnych i odżywczych szczególnie korzystnie oddziałuje na organizm psa. Drożdże nie mają konkurentów, jeśli chodzi o bogactwo witamin z grupy B, dlatego też stosowane są w diecie B.A.R.F. jako ich źródło. Stanowią również doskonałe źródło łatwo przyswajalnego białka. Obecny w drożdżach cynk i kwas rybonukleinowy wzmacniają zdolności obronne organizmu. Prócz nich w drożdżach znajdują się inne związki bioaktywne wpływające na układ odpornościowy. Ściana komórkowa drożdży piwowarskich zawiera mannano-oligosacharydy (MOS), które działają stabilizująco na mikroflorę jelitową oraz beta-glukany, które aktywują system odpornościowy przeciwko różnym patogenom. Ponadto drożdże piwowarskie wydzielają naturalny antybiotyk malucidin, który chroni je przed innymi grzybami (Candida/Torula) i przed bakteriami takimi jak Salmonella.

 

Uwaga! Drożdży piwnych nie można mylić z drożdżami piekarniczymi. Tych drugich nie wolno podawać psom! Drożdże piekarnicze po spożyciu zaczynają fermentować w przewodzie pokarmowym, powodując dolegliwości żołądkowo-jelitowe (wzdęcia, gazy oraz ryzyko skrętu żołądka), a żywe komórki drożdży zamiast wzbogacić organizm w witaminy z grupy B, będą je z niego pobierać. Drożdże browarniane różnych producentów można nabyć w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych. Drożdże dawkuje się biorąc pod uwagę spożywaną przez psa dzienną masę pokarmu. Docelowa ilość uzależniona jest od kondycji zwierzęcia, odżywienia i składu diety (głównie chodzi o ilość witamin z grupy B dostarczanych wraz z posiłkami). Standardowo zalecana dawka drożdży wynosi 1-3% dziennej masy pokarmu. Dieta uboga w witaminy z grupy B będzie wymagała stosowania każdego dnia drożdży browarnianych, które można podawać z posiłkiem roślinnym lub mięsnym.

 

ALGI MORSKIE

Glony, inaczej algi, to tylko niektóre nazwy określające ogromną grupę organizmów wodnych - samożywnych, najczęściej plechowatych beznaczyniowych organizmów roślinnych, a także prochlorofitów i bakterii. Pod nazwą algi, a raczej glony (nazwa systematyczna) kryje się 11 gromad i ponad 20 tysięcy gatunków organizmów, należących do kilku odrębnych królestw o zróżnicowanej budowie i kształcie. Klasyfikacja alg jest skomplikowana ze względu na ich duże zróżnicowanie morfologiczne. Do najważniejszych, branych pod uwagę cech należy budowa komórek, skład ściany komórkowej i zabarwienie biomasy. W najbardziej przejrzysty sposób algi można podzielić na: mikroalgi (eukariota, prokariota) i makroalgi (eukariota), do których zaliczane są zielenice, brunatnice i krasnorosty. Wielkość organizmów glonów zależy od gatunku i sięga od mikroskopijnych organizmów, takich jak mikroalgi, aż po osiągające nawet kilkadziesiąt metrów długości makroalgi i wodorosty. Każdy gatunek posiada odmienną morfologię i właściwości.

 

Ze względu na omawiany temat najbardziej interesują nas mikroalgi i makroalgi żyjące w morskich i oceanicznych wodach. Do najczęściej wydobywanych i wykorzystywanych w różnorodnych celach glonów morskich należą: algi brązowe - brunatnice (Phaeophyta), algi czerwone - krasnorosty (Rhodophyta) i algi zielone - zielenice (Chlorophyta). Wyróżnia się około 100 jadalnych gatunków alg, które cechują się bardzo bogatym i wysoce zróżnicowanym składem. Ze względu na ich prozdrowotne właściwości przypisano je nawet do kategorii superfoods (super żywności). Ze względu na suplementację w diecie B.A.R.F. nasze zainteresowanie należy ukierunkować głównie na kelp (Laminariales), chlorellę słonowodną (Chlorella vulgaris) i spirulinę słonowodną (Arthrospira maxima i Arthrospira pacifica).

 

Głównym składnikiem biomasy alg jest woda, która stanowi ok. 75-90% ich świeżej mokrej masy. Duży udział wśród związków występujących w algach mają sole mineralne i węglowodany (30-50%). Węglowodany stanowią większość suchej masy alg, w której przeważają polisacharydy (ok. 60%). Wyróżniamy wśród nich: mukopolisacharydy (glikozoaminoglukany GAG), siarczan chondroityny, kwas alginowy, kwas hialuronowy, fukany, mannitol, sorbitol, karageniany, agar i inne hydrokoloidy. W 7-15% suchą masę glonów budują białka - głównie glikoproteiny i metaloproteiny, które zawierają aminokwasy egzogenne. Algi zawierają również lipidy, a pośród nich na uwagę zasługują przede wszystkim niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT), do których należą kwas eikozapentaenowy (EPA), arachidonowy, a także rzadko spotykany kwas gamma-linolenowy (GLA). Algi zawierają także polifenole (wykazujące działanie antyoksydacyjne i przeciwzapalne), związki biogenne (działające przeciwbakteryjnie) oraz naturalne barwniki (chroniące przed powodującymi uszkodzenia promieniami UV) i witaminy (B1, B2, B5, B6, B12, C, E, A i D). Algi są również bogate w minerały, występujące w dobrze przyswajalnej postaci, jako związki kompleksowe i metaloorganiczne, takie jak: żelazo, miedź, brom, cynk, jod, wapń, magnez i mangan.

 

Ze względu na tak bogaty skład algi mogą pełnić wiele funkcji odżywczych. Biorąc pod uwagę dietę B.A.R.F., najistotniejsza jest zawartość jodu w algach morskich. Jod to mikroelement, który jest pierwiastkiem niezbędnym do życia. Mimo, iż jod występuje powszechnie w powietrzu, wodzie, glebie i organizmach żywych, to istnieją regiony globu ziemskiego, które w wyniku działania różnorodnych czynników są bardzo ubogie w ten pierwiastek. W Polsce zagrożenie niedoborem jodu występuje praktycznie na terenie całego kraju, a szczególnie wysokie ryzyko niedoboru występuje na południu w rejonach górskich i podgórskich oraz na wschodzie kraju. Natomiast szczególnie bogaty w jod jest obszar nadmorski (jod uwalnia się z morza do powietrza i opada na ląd, a największa jego zawartość notowana jest w pasie do 300 metrów od linii brzegowej). Pobieranie jodu wraz z dietą okazuje się niewystarczające, głównie z tego powodu, że organy zwierzęce zawierające największą koncentrację tego pierwiastka tj. tarczyca i gruczoł mlekowy, w polskich warunkach jest bardzo trudno zdobyć. Ponadto ryby morskie (dobre źródło jodu: dorsz, a zwłaszcza wątróbka z dorsza i halibut), owoce morza (małże, kalmary, krewetki) i owoce (żurawina, banan) stanowią jedynie uzupełnienie surowej diety psów, a nie jej podstawę. Pozostałe produkty w ogóle nie mogą być rozpatrywane jako wystarczające źródło tego pierwiastka. Agi morskie mogą zatem stanowić doskonałe uzupełnienie tego pierwiastka w diecie. A dla psów, które z jakich przyczyn nie mogą spożywać ryb i owoców morza stają się w sumie jedyną dostępną alternatywą. Algi należy podawać z posiłkiem roślinnym.

 

TRAN

Tran, zwany też olejem wątłuszowym to ciekły tłuszcz zwierzęcy o jasnożółtej barwie pozyskiwany ze świeżej wątroby drapieżnej ryby morskiej - Dorsza atlantyckiego (Gadus morhua) zwanego również potocznie dorszem lub wątłuszem oraz innych ryb z rodziny dorszowatych (Gadidae). Nazwa "tran" zarezerwowana jest tylko i wyłącznie dla oleju pozyskiwanego z ww. ryb. Wątroba dorsza zwiera do 65% tłuszczu, z którego różnymi metodami pozyskuje się tran. W skład tranu wchodzi unikalna kompozycja kwasów tłuszczowych, w tym najważniejsze wielonienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny Omega-3 (kwas eikozapentaenowy (EPA), kwas dokozaheksaenowy (DHA) i kwas linolenowy (ALA)), a także kwasy z rodziny Omega-6 (kwas linolowy (LA) i kwas arachidonowy (AA)). Ponadto w skład tranu wchodzą inne kwasy m.in. palmitynowy, stearynowy, oleinowy, mirystynowy oraz witaminy, w tym najwięcej witaminy A i witaminy D. Tran posiada doskonały skład i wiele osób traktuje go jako źródło kwasów Omega-3. W przypadku surowej diety psów jest to jednak błędne postępowanie. Tran odznacza się bardzo dużą zawartością witamin A i D. Z tego też względu nie może stanowić źródła kwasów Omega-3 w diecie, ponieważ istnieje ryzyko realnego przedawkowania właśnie tych witamin! Tran może być jedynie rozpatrywany w diecie B.A.R.F. jako źródło witaminy A i D dla psów, które nie spożywają wraz z dietą wątroby i jaj (głównego źródła tych witamin w diecie surowej). Tran różnych producentów można nabyć w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych, spożywczych, zielarskich, ze zdrową żywnością oraz w aptekach. Stosowanie: wg zaleceń producenta.

 

ZMIELONE SKORUPKI JAJ

Skorupa jaja powstaje w organizmie samicy ptaków w procesie biomineralizacji, chroni rozwijający się zarodek przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi, umożliwia prawidłową wymianę gazową i dostarcza niezbędnych do rozwoju związków mineralnych. W skład skorupki wchodzi ok. 5% związków organicznych i 95% związków nieorganicznych (głównie węglanu wapnia), dlatego też skorupki jaj kurzych są doskonałym źródłem biogennego węglanu wapnia.

 

Ten powszechny produkt uboczny pochodzący z jaj jest źródłem kationu wapniowego. Ca²⁺ oraz soli bardzo słabego kwasu węglowego (CO₃ˉ²). Białka stanowią ok. 1% skorupy, kwasy tłuszczowe 2-4% i występują w postaci lipidów jak i lipoprotein. Każda skorupka zawiera również barwnik, który odpowiada za barwę jajka (owoporfiryna - brunatno czerwony, ooporfiryna - brunatny; oocyjanina - niebieski). Skład chemiczny skorupy jaja jest następujący: wapń w postaci węglanu wapnia - 98.4%, magnez w postaci węglanu magnezu - 0.9%, fosfor w postaci fosforanu wapnia - 0.7%. Obok soli wapnia, magnezu i fosforu w skorupce występuje 25 składników mineralnych, w tym: selen, miedź, cynk, molibden, siarka, krzem, bor, mangan, stront i inne.

 

Porowaty węglan wapnia pochodzący ze skorup jaj kurzych jest znacznie łatwiej rozpuszczany (trawiony) niż jego syntetyczne odmiany. Produkt ten stosowany powinien być w diecie B.A.R.F. zwłaszcza wówczas, gdy pies nie je kości. Stanowi dla takich psów źródło naturalnego wapnia oraz jest równoważnikiem nadmiaru fosforu obecnego w surowym mięsie.

 

Przed podaniem skorupki jaj należy odpowiednio przygotować. W pierwszej kolejności całe jajko trzeba sparzyć gorącą wodą (zanurz jajko w gorącej wodzie na 10 sekund). Środek można np. wykorzystać do skarmienia psa, a skorupki trzeba wysuszyć (np. w piekarniku), a następnie zmielić w malakserze lub młynku do kawy. Tak otrzymany proszek należy przechowywać w czystym, suchym i szczelnym pojemniku. Jedna skorupka jaja kurzego to około jedna łyżeczka proszku, który stanowi w przybliżeniu 750-800 mg pierwiastkowego wapnia. Ilość podawanych skorupek należy dostosować do zapotrzebowania psa i składu produktów podawanych w diecie. Uwagę należy przede wszystkim zwrócić na ilość wapnia i fosforu obecnego w porcji żywieniowej serwowanej psu. Generalnie więcej skorupek należy podawać do podrobów, a mniej do tłustego mięsa.

 

OSTROPEST PLAMISTY (Silybum marianum)

Gatunek jednorocznej rośliny należący do rodziny astrowatych (Asteraceae). Ta roślina o dość charakterystycznym wyglądzie pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego: południowej i południowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Azji Zachodniej oraz niektórych rejonów Azji Środkowej (Indie, Pakistan). Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się w wielu rejonach świata, gdzie rośnie dziko i/lub jest celowo uprawiany.

 

Wszechstronne zastosowania ostropestu (kulinarne, lecznicze, kosmetyczne i ozdobne) zostały docenione już w starożytności. W medycynie ludowej używane były owoce ostropestu (owocem rośliny jest niełupka z puchem kielichowym, który jest dwa razy dłuższy od owocu). Ponadto w dawnych czasach ostropest plamisty traktowany był jako roślina jadalna. Współcześnie roślina ta praktycznie nie jest już wykorzystywana w celach kulinarnych, ale właściwości lecznicze owocu ostropestu nadal są cenione zarówno przez współczesną medycynę, jak i farmację.

 

100 g owocu ostropestu zawiera m.in. 25-30 g białka, 23 g tłuszczu, 1.3 g węglowodanów, a także szeroki wachlarz witamin (witaminy z grupy B, witamina A, D, F, E, K i C) i soli mineralnych (wapń, potas, magnez, żelazo, cynk, mangan, miedź, chrom, selen, jod, bor). Zawartość włókna w owocach ostropestu sięgać może do 24%. 100 g owocu ostropestu dostarcza 302 kcal. Wśród składników czynnych ostropestu należy wymienić przede wszystkim sylimarynę (ok. 2-6%), czyli kompleks flawonoliganów obejmujący m.in. sylibinę A i sylibinę B, izosylibinę A i izosylibinę B, sylikrystynę, izosylikrystynę i sylidianinę, który kumulowany jest w suchej owocni. Ponadto w surowcu znajdują się fitosterole (kampesterol, beta-sitosterol, lanosterol, stigmasterol), flawony (apigenina, luteolina, chrysoeriol, eriodykcjol), flawonole (kemferol, kwercetyna), flawanony (toksyfolina), glikozydy fenolowe, aminy biogenne (histamina, tyramina), kwasy organiczne, śluz, garbniki, cukry, olej (ok. 20%) z dużą ilością kwasu linolowego (50%), witaminy i sole mineralne.

 

Ostropest plamisty jest przede wszystkim uważany za doskonałe panaceum na różnorodne niedomagania i choroby wątroby. Z nasion ostropestu wytwarza się m.in. lek Sylimarol (stosowany w rekonwalescencji po toksyczno-metabolicznych uszkodzeniach wątroby spowodowanych m.in. czynnikami toksycznymi (np. alkohol, środki ochrony roślin) oraz po spożyciu trudno strawnych pokarmów. Wspomagająco w zaburzeniach czynności i przewlekłych stanach zapalnych wątroby). Ostropest używany profilaktycznie chroni zdrowe komórki wątroby i nerek przed zniszczeniem, stłuszczeniem i toksynami. Należy jednak wspomnieć, że spektrum leczniczego działania ostropestu nie skupia się tylko na wątrobie, a jest znacznie szersze. Substancje czynne zawarte w nasionach normują poziom glukozy we krwi, obniżają poziom cholesterolu, hamują rozwój komórek nowotworowych, wspomagają odporność organizmu i pracę nerek. Roślina stymuluje również wydzielanie soku żołądkowego, dzięki czemu pomaga przy niedokwaśności soku żołądkowego oraz poprawia łaknienie.

 

Skąd wziąć owoce ostropestu? Na potrzeby własne owoce ostropestu można zbierać ze stanowisk naturalnych. Warto wybierać rośliny rosnące w miejscach oddalonych od dużych aglomeracji miejskich, ulic i pół uprawnych (zmniejsza się ryzyko zanieczyszczenia owoców metalami ciężkimi i opryskami). Roślinę z powodzeniem można też uprawiać w przydomowych ogródkach. Kwiaty rozkwitają w lipcu i utrzymują się do końca sierpnia. Koszyczki kwiatowe zbiera się pod koniec sierpnia, lub we wrześniu, gdy nasiona zmieniają już barwę na brązową. Suszy się w przewiewnym i zacienionym miejscu, po wysuszeniu młóci i oddziela nasiona. Owoce ostropestu bez problemu można nabyć w większości dobrze zaopatrzonych aptek, sklepów ze zdrową żywnością, zielarskich, a także zoologicznych. Warto wybierać te pochodzące z kontrolowanych ekologicznych upraw.

 

Włączenie owocu ostropestu do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Owoce ostropestu najlepiej jest kupować całe i należy mielić je tuż przed podaniem. Jako profilaktyczny dodatek do posiłku - dawkowanie wg wskazań producenta  lub około łyżeczki do herbaty dziennie dla dużego psa. Ostropest podajemy z posiłkiem roślinnym, bądź wymieszany z tłuszczem (tłuszcz jest lepszym nośnikiem sylimaryny).

 

CZYSTEK (Cistus L.)

Czystek to rodzaj zimozielonych, niewysokich krzewów należących do rodziny czystkowatych (Cistaceae), które w naturze rosną przede wszystkim na suchych i skalnych glebach w Basenie Morza Śródziemnego oraz Azji Zachodniej - od Portugalii po Turcję. Rodzaj liczy ponad 50 gatunków i mieszańców, z których tylko kilka ma status roślin zielnych. Najczęściej używane w ziołolecznictwie gatunki to: czystek kreteński (Cistus creticus L.), czystek wawrzynolistny zwany też laurolistnym (Cistus laurifolius L.), czystek ladanowy zwany też żywicowym (Cistus ladanifer L.) i czystek szary zwany też siwym (Cistus x incanus L.), który jest mieszańcem dwóch gatunków: Cistus albidus L. i Cistus crispus L. Surowcem leczniczym są wysuszone liście czystka.

 

Czystek kreteński zasobny jest w olejek eteryczny, żywice, flawonoidy i kwasy fenolowe. Jak donoszą prowadzone badania, surowiec zielarski, a w szczególności pozyskany z rośliny olejek eteryczny, hamują rozwój bakterii Borrelia burgdorferi sensu stricto. W surowcu są także obecne diterpeny labdanowe o działaniu antybakteryjnym i cytotoksycznym. W medycynie ludowej czystek kreteński był używany w leczeniu przeziębień, w tym infekcji bakteryjnych.

 

Czystek ladanowy jest największym z czystków, i jak sama nazwa wskazuje, jest głównym źródłem, z którego pozyskuje się żywicę zwaną ladanum. Charakteryzuje się ona specyficznym balsamicznym zapachem, trochę przypominającym kadzidłowiec wymieszany z ambrą. Żywica ta wykorzystywana jest w przemyśle perfumeryjnym oraz w tradycyjnym lecznictwie do wspomagania leczenia zakażeń układu oddechowego, zapaleń stawów i problemów jelitowych. Ponadto diterpeny labdanowe wykazują działanie cytostatyczne i cytotoksyczne wobec różnorodnych linii komórek nowotworowych. W olejku eterycznym z czystka ladanowego zidentyfikowano około 170 substancji czynnych, dzięki którym wykazuje on silne działanie antyseptyczne, przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze. Hamuje rozwój wielu bakterii i grzybów, np. Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Candida albicans, Candida glabrata i Candida parapsilosis.
 

Czystek wawrzynolistny wśród zidentyfikowanych substancji czynnych zawiera m.in. flawonoidy (apigenina, kwercetyna, kemferol, naryngenina, luteolina i jej pochodne), żywice (ladanum), olejek eteryczny, kwasy fenolowe (chlorogenowy, galusowy, elagowy), diterpeny, estry, lignany i fitosterole. Ziele wykazuje właściwości przeciwbólowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne i przeciwcukrzycowe.

 

Czystek szary zawiera flawonoidy, głównie: kwercetyna, kemferol, mirycetyna, apigenina, rutyna, luteolina oraz inne związki polifenolowe: katechina, galokatechina, galusan galokatechiny, proantocyjanidyny B1 i B3, olejek eteryczny, żywice, kwasy fenolowe (galusowy, elagowy, katechowy), terpeny: monoterpeny, takie jak mircen i limonen, oraz diterpeny typu labdanu, garbniki i fitosterole. Ziele czystka szarego wykazuje właściwości przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwwirusowe, gastroprotekcyjne, antyoksydacyjne i antyrodnikowe. czystek siwy był stosowany w leczeniu nieżytów przewodu pokarmowego, schorzeń wątroby, zakażeń i stanów zapalnych układu moczowego, skóry oraz układu oddechowego. Był również polecany w leczeniu stanów zapalnych stawów.

 

Współcześnie czystek przeżywa istny renesans. Preparaty z czystka można znaleźć niemal w każdym sklepie zielarskim, ze zdrową żywnością, w aptekach, a nawet w sklepach spożywczych i zoologicznych. Czystkowi przypisuje się wiele właściwości, czyniąc z rośliny zioło o charakterze uniwersalnym. Główny nacisk kładzie się jednak na właściwości antyoksydacyjne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze, wzmacniające odporność organizmu i odstraszające pasożyty zewnętrzne. Warto jednak wiedzieć, iż w sprzedaży dostępne są produkty wytworzone z różnych gatunków czystka, a tym samym mogą one wykazywać nieco odmienne właściwości. Włączenie czystka do diety psa zalecane jest głównie przy skarmianiu psa w sposób naturalny. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 

POKRZYWA ZWYCZAJNA (Urtica dioica L.)

Gatunek byliny (hemikryptofit), której pędy nadziemne obumierają jesienią i roślina spędza zimę w postaci podziemnych kłączy. Należy do rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Występuje w stanie dzikim w Europie, Azji, Afryce Północnej, Ameryce Północnej i jako gatunek zawleczony, również w innych częściach globu ziemskiego. Pędy nadziemne rośliny oraz liście pokryte są mniej lub bardziej gęsto włoskami parzącymi. Zawierają one płyn drażniący, który przy kontakcie ze skórą powoduje jej podrażnienie, skutkujące powstawaniem bąbli. W języku potocznym pokrzywę uznaje się za roślinę "parzącą". Ze względu na tą właściwość zwykle jest ona starannie omijana przez ludzi, ale także i większość zwierząt, które niechętnie po nią sięgają. A tymczasem...

 

100 g liści pokrzywy zawiera m.in. ok. 5.5% białka, 0.7-3.3% tłuszczu i 7.1% węglowodanów. Liście pokrzywy wyróżniają się bogatym zestawem witamin (w tym witamina C, ryboflawina, kwas pantotenowy, witamina K1 i tokoferole) oraz interesującym zestawem soli mineralnych, których ogólna ilość w liściach oscyluje w granicach 19% (wapń, potas, magnez, krzem, siarka, chlor, mangan, miedź, żelazo i tytan). Poza tym w liściach znajdują się  alkaloidy, antocyjany, chlorofil, cholina, histamina, flawonoidy, serotonina, sterole, taniny, kwas: masłowy, kawowy, kumarowy, mrówkowy, bursztynowy, octowy, szczawiowy, fosforowy, glikolowy, krzemowy oraz garbniki i śladowe ilości olejku eterycznego (antofenu). Młode liście pokrzywy charakteryzują się także dużą zawartością kwasu alfa-linolenowego - (nawet do 30%). Liście zawierają także różnorodne karotenoidy (różne formy luteiny, ksantofilu i karotenu). We włoskach parzących znajduje się związek bliski kwasom żywicznym, acetylocholina, histamina, serotonina i śladowe ilości kwasu mrówkowego.

 

Pokrzywa wykazuje właściwości immunologiczne oraz immunomodulujące - czyli zwiększa lub zmniejsza aktywność komórek odpornościowych organizmu. Ponadto ma właściwości moczopędne, bakteriobójcze, przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwdziała anemii. Ułatwia procesy trawienne, wzmaga apetyt, korzystnie wpływa na trzustkę, wątrobę i żołądek. Wspomaga wydalanie z organizmu szkodliwych substancji. Równocześnie przeciwdziała zatrzymywaniu płynów w organizmie. Obecne w liściach pokrzywy związki czynne działające podobnie do leków przeciwhistaminowych, sprawiają, że może być ona stosowana w profilaktyce i leczeniu chorób alergicznych.

 

Skąd wziąć pokrzywę? Tak się składa, że pokrzywa to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Spotkać ją można w ogrodach, na obrzeżach pól, pastwiskach, w wilgotnych lasach i zaroślach oraz bardzo często, jako gatunek synantropijny, na żyznych siedliskach ruderalnych (na przydrożach, przypłociach, wysypiskach odpadów). Najlepiej zbierać liście pokrzywy w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada).

 

Do celów konsumpcyjnych i leczniczych najcenniejsze są liście pochodzące z młodej i niezbyt wyrośniętej rośliny, zebrane przed początkiem okresu jej kwitnięcia tj. w kwietniu i maju - najpóźniej do połowy czerwca. Najlepsze będą liście rosnące tylko na trzech górnych piętrach pędu. Liście młodej rośliny są luźno owłosione i posiadają niewiele parzących włosków. Ponadto nie zawierają one cystolitów (kryształów węglanu wapnia będących wytworami ściany komórkowej), które wykształcają się w starszych roślinach i mogą wykazywać działanie drażniące na nerki.

 

Włączenie liści pokrzywy do diety psa może przynieść wymierne korzyści opisane wyżej. Liście pokrzywy najlepiej jest podawać świeże  - dobrze posiekane. Dodatkowo można je sparzyć wodą, co sprawi, że stracą charakter parzący. Jako dodatek do posiłku (około łyżki stołowej dziennie dla dużego psa). Liście pokrzywy można również gotować i przyrządzać z nich papkę na wzór gotowanego szpinaku. Ponadto można z nich wyciskać sok. Ze względu na fakt, iż pokrzywa to w zasadzie roślina sezonowa, warto jej liście zebrane w sezonie zamrozić i/lub ususzyć. Tak przygotowane zapasy mogą przydać się wówczas, gdy świeża roślina będzie nieosiągalna.

 

KŁĄCZE PERZU (Graminis rhizoma)

Perz właściwy (Elymus repens), pospolita bylina należąca do rodziny Wiechlinowatych (Poaceae), występująca na całej półkuli północnej. Surowcem leczniczym jest kłącze perzu (Graminis rhizoma) zbierane wiosną lub jesienią. Kłącze perzu jest walcowate, jasnożółte, lśniące, o grubości do 3 mm i długości nawet do 1 metra.

 

Surowiec zawiera takie składniki, jak: olejek eteryczny (0.01-0.05%), składający się głównie z monoterpenów (karwakrol, karwon, trans-anetol, tymol, mentol), seskwiterpenów oraz bezwodnika kwasu 2-heksylo-3-metylomaleinowego, inulinę, saponiny, kwasy organiczne (m.in. kwas glikolowy i jabłkowy), substancje gumowe, śluzy (około 10%), kwas krzemowy i krzemiany (0.37-0.43%), sole mineralne (zwłaszcza potas, żelazo 3.78-6.84 µg/g i cynk 7.12-10.80 µg/g), inozyt (związek organiczny mający charakter witamin z grupy B), karoten, czyli prowitaminę A, witaminę C i duże ilości węglowodanów, wśród których obecne są: monosacharydy (fruktoza 3%, glukoza, alkohole cukrowe: 2-3% mannitol i inozytol) oraz polisacharydy, które są najważniejszymi składnikami frakcji węglowodanowej, głównie trytycyna (3-10%) (polimer fruktozy o budowie podobnej do inuliny). W kłączu perzu stwierdzono również obecność flawonoidów: rutyny, baikaleiny i hiperozydu. Ponadto występują w nim kwasy fenolowe: wanilinowy, p-hydroksybenzoesowy, p-kumarowy, chlorogenowy, p-hydroksycynamonowy oraz alkilowe estry kwasu p-hydroksycynamonowego.

 

Perz posiada liczne właściwości lecznicze. Znany jest z działania moczopędnego. Za działanie diuretyczne odpowiedzialne są składniki olejku eterycznego, mannitol i kwas glikolowy. Poprawia przemianę materii. Wpływ na metabolizm uwidacznia się działaniem obniżającym poziom tłuszczów i cholesterolu we krwi (inozytol). Ze względu na obecność fruktanów kłącze perzu może być stosowane jako substancja prebiotyczna oraz jako źródło fruktozy dla psich diabetyków. Napary z kłącza perzu wpływają na regulację wypróżnień (mannitol i polisacharydy). Kłącze perzu wykorzystuje się w terapii schorzeń wątroby i trzustki. Przeciwdziała stłuszczeniu wątroby i zaburzeniom wytwarzania żółci. Ponadto wykazuje działanie przeciwgorączkowe, napotne, przeciwzapalne, powlekające, odtruwające, wykrztuśne oraz bakterio- i fungistatyczne.
 

Skąd wziąć kłącze perzu? Tak się składa, że perz to pospolita roślina, która rośnie dziko i okupuje różne stanowiska, na których odpowiadają jej warunki bytowe. Spotkać ją można niemal wszędzie. Najaktywniejszych leczniczo substancji dostarczają rośliny rosnące na glebach lekkich i piaszczystych, Najlepiej zbierać kłącza perzu na wiosnę i na jesieni w miejscach oddalonych od dużych skupisk ludzkich i zakładów przemysłowych oraz pól uprawnych (ryzyko zanieczyszczenia rośliny metalami ciężkimi, nawozami i opryskami spada).

 

Surowcem który wykorzystywany jest jako dodatek odżywczy są młode kłącza i podziemne pędy, które nadają się do konsumpcji (po 2-3 krotnym wypłukaniu) na surowo lub po ugotowaniu. Kłącza trzeba dokładnie umyć, usunąć z nich korzonki i części nadziemne i dopóki są świeże, pociąć na krótkie kawałki. W celu przechowania surowca, kłącze suszy się w miejscu słonecznym i przewiewnym, ewentualnie w suszarce do ziół/grzybów. Otrzymane zioła można zmielić na proszek tuż przed podaniem. Charakteryzują się przyjemnym zapachem i słodkawym smakiem. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 

KORA WIĄZU CZERWONEGO (Ulmi rubrae Cortex)

Wiąz czerwony (Ulmus rubra Muhlenberg) to gatunek drzewa liściastego z rodziny wiązowatych (Ulmaceae) o charakterystycznym kolorze mocno pomarszczonej kory - ciemnobrązowy do ciemnoczerwonego. Występuje w Ameryce Północnej, od kanadyjskiej prowincji Quebec po Karolinę Południową w Stanach Zjednoczonych. Surowcem zielarskim jest przede wszystkim wewnętrzna kora (Ulmi rubrae Cortex) tzw. łyko (sieć tkanek i naczyń, zaopatrujące drewno w substancje odżywcze), która zbierana jest w okresie jesiennym lub przedwiosennym (marzec i wczesny kwiecień). Po zebraniu kora jest suszona i mielona na proszek, który posiada kolor jasnobeżowy do jasnobrązowego, z licznymi, widocznymi, łykowatymi, miękkimi w dotyku włókienkami o długości 2-3 mm. Zapach charakterystyczny, słodki i lekko aromatyczny, przypominający kozieradkę, drzewny, wyraźny. Nie posiada smaku. W odczuciu konsystencja początkowo skrobiowa, a następnie śluzowata.

 

Surowiec zawiera: garbniki (ok. 3%), flawonoidy (procyjanidyny B1 i B2, katechina, epikatechina i ramnozyd), seskwiterpeny, kwas kaprowy, kwas kaprylowy, kwas salicylowy, fitosterole, skrobię, wapń, żelazo, magnez, mangan, fosfor, selen, cynk, beta-karoten, witaminy B1, B2, B3 i C, a przede wszystkim śluzy, które mają budowę polisacharydową i są rozpuszczalne w wodzie (tworzą żele). Śluzy zbudowane są z kwasu D-galakturonowego (36%) i L-ramnozy, galaktozy oraz 3-O-metylo-galaktozy w stosunku 1.00: 2.70: 2.08.

 

Kora wewnętrzna czerwonego wiązu jest bardzo cenionym środkiem wśród zielarzy, zarówno ze względu na zawartość śluzów o charakterze kojącym i przeciwzapalnym, jak i ze względu na możliwość zastosowania jej jako odżywczego kleiku. Kora wywiera pozytywny wpływ na jamę ustną, gardło, błonę śluzową żołądka i jelit, przynosząc dużą ulgę w takich schorzeniach jak: refluks przełyku, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, biegunka, zapalenie uchyłków i zespół drażliwego jelita. Działa kojąco, rozkurczowo i przeciwzapalnie, reguluje trawienie, wykazuje działanie moczopędne.

 

Uwaga! Kora zaburza wchłanianie składników odżywczych oraz leków i innych suplementów z przewodu pokarmowego, dlatego przed podaniem tego suplementu konieczne jest zachowanie odstępu czasowego od każdego podanego posiłku, leku czy suplementu. Najkorzystniej podać ten dodatek samodzielnie około 30-60 minut po posiłku, podaniu leków czy suplementów. Ze względu na silne działanie nie wolno stosować kory wiązu dłużej niż przez okres 6 tygodni w jednym ciągu. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.

 

HAKOROŚL ROZESŁANA - DIABELSKI (CZARCI) PAZUR - (Harpagophytum procumbens DC):

Rodzaj Harpagophytum obejmuje dwa gatunki: Harpagophytum procumbens i Harpagophytum zeyheri oraz 5 podgatunków. Harpagophytum procumbens DC. jest wieloletnią byliną, hemikryptofitem, występującą głównie na obrzeżach pustyni Kalahari na terenach Namibii. Hakorośl występuje również na terenie południowej Afryki: Botswany, Zimbabwe, RPA i Angoli. Surowiec zielarski stanowią pocięte w plastry i wysuszone wtórne bulwy spichrzowe tej rośliny zwane Radix Harpagophyti, które zbiera się po przekwitnięciu rośliny. Z korzeni sporządza się proszek: Pulves Harpagophyti, ekstrakt płynny i suchy - Extractum Harpagophyti. Proszek pozyskiwany z bulw korzeniowych ma szarobrunatną barwę i gorzki smak.

 

Głównymi związkami czynnymi korzenia Radix Harpagophyti są irydoidy glikozydowe, należące do grupy substancji gorzkich. Stanowią one do 3%, przeciętnie 1.5-2% suchej masy wyciągu. Surowiec pozyskany z korzenia hakorośli zawiera takie glikozydy irydoidowe, jak: harpagozyd (8-p-cynamoiloharpagid), harpagid i prokumbid. Głównym glikozydem irydoidowym hakorośli jest harpagozyd (0.1-2.0%). Harpagid, prokumbid i jego 6'-O-p-kumarylowy ester, a także prokumbozyd (zawartość od 0.5 do 1.6%). Substancje te wykazują dość silne działanie przeciwzapalne i przeciwreumatyczne, poprzez hamowanie aktywności cyklooksygenazy i lipooksygenazy kwasu arachidonowego i zapobieganie powstawaniu leukotrienów i tromboksanu. Harpagozyd wykazuje z kolei działanie przeciwzapalne oraz przeciwbólowe. Należy zwrócić uwagę na dużą zawartość 8-p-kumaroiloharpagidu w Harpagophytum zeyheri (1.8%) w porównaniu do Harpagophytum procumbens (0.1%). Oprócz glikozydów irydoidowych w wyciągu z korzenia hakorośli rozesłanej obecne są glikozydy fenyloetanoidowe (werbaskozyd, izowerbaskozyd), glikozydy fenolowe (akteozyd i izoakteozyd), kwasy fenolowe (kwas chlorogenowy, kwas cynamonowy, kwas kawowy), flawonoidy (kemferol, kwercetyna, luteolina), trójterpeny (kwas oleanolowy, kwas ursolowy, kwas acetylooleanolowy), fitosterole (stigmasterol, beta-sitosterol). Beta-sitosterol wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwgorączkowe, a także przeciwnowotworowe, natomiast stigmasterol odgrywa dużą rolę w metabolizmie fosforanów oraz jest produktem wyjściowym w półsyntezie hormonów steroidowych. Inne związki obecne w surowcu to chinony (harpagochinon), związki fenolowe (acetozyd), izoacetozyd (glikozydy), biozyd, olejek eteryczny (0.03%), woski, minerały (Ca, Cr, Mg, Mn, K, P, Se, Si, Zn) oraz węglowodany. Cukry stanowią 50-70% suchej masy wyciągu. Największą ilość stanowią oligosacharydy - wśród nich stachioza (46% ogólnej ilości substancji rozpuszczalnych w wodzie znajdujących się w wyciągu). Z grupy oligosacharydów występuje jeszcze cukroza i rafinoza (odpowiednio: 2.73% i 2.40%). Z frakcji monosacharydów stwierdzono występowanie w wodnym wyciągu: galaktozy (0.36%), glukozy (0.25%) oraz fruktozy (0.27%). W bardzo małych ilościach, w korzeniach hakorośli stwierdzono występowanie aminokwasów, a wśród nich: argininy, seryny, alaniny i kwasu asparaginowego.

 

Wyciągi z korzenia hakorośli posiadają różnorodne właściwości żółciopędne i żółciotwórcze, obniżają poziom cholesterolu we krwi, działają przeciwzapalne, przeciwreumatycznie, przeciwartretycznie i przeciwbólowo. Skuteczność przeciwzapalna wyciągu z korzenia hakorośli jest porównywalna ze skutecznością inhibitorów COX-2 z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Preparaty zawierające ekstrakt z hakorośli wykorzystywane są przy braku łaknienia, dolegliwościach trawiennych, stanach zapalnych wątroby. Wykazano również aktywność przeciwgrzybiczną hakorośli wobec Penicillium digitatum oraz Botrytis cinerea. Ponadto wyciągi z korzenia hakorośli rozesłanej są uważane za jeden z silniej działających, naturalnych wymiataczy wolnych rodników tlenowych. Aktualnie najczęstszym wskazaniem do stosowania hakorośli są dolegliwości układu ruchowego. Preparaty przygotowane na bazie czarciego pazura przyśpieszają odbudowę tkanki łącznej (w tym chrząstki stawowej). Naturalne flawonoidy wpływają stabilizująco na metabolizm tkanki chrzęstnej oraz formowanie powierzchni stawowych kości, usprawniając funkcjonowanie stawów. Zalecane są w dysplazji stawów, reumatoidalnych zapaleniach stawów, bólach mięśni i stawów, w stanach zapalnych ścięgien i więzadeł, w kontuzjach, nerwobólach, czy w zapaleniu wielonerwowym. Hakorośli nie powinno podawać się ciężarnym sukom (może wykazywać działanie podobne do działania oksytocyny). Surowiec wykazuje również właściwości hipoglikemizujące dlatego też należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania hakorośli u chorych na cukrzycę leczonych środkami zmniejszającymi stężenie glukozy we krwi. Dawkowanie opisane jest na opakowaniach produktów dostępnych w sklepach zoologicznych.
 

OWOC DZIKIEJ RÓŻY (Rosae fructus)

Dzika róża (Rosa canina), to niezwykle popularny gatunek kolczastego krzewu z rodziny różowatych (Rosaceae), który dorasta do 3 m wysokości i występuje w stanie dzikim lub jest uprawiany na obszarach umiarkowanych i ciepłych półkuli północnej. Wyróżnia się niezwykle aromatycznymi, pięciopłatkowymi, białymi lub różowymi kwiatami i pomarańczowymi lub pomarańczowoczerwonymi owocami (a właściwie owocami pozornymi. W rzeczywistości dopiero pod barwną, mięsistą okrywą znajdują się twarde orzeszki stanowiące owoce właściwe. Do celów przetwórczych używa się okryw owoców szupinkowych, czyli pseudoowocni). W Polsce jest to gatunek pospolity. Chętnie zasiedla skraje lasów i różnorodne zarośla, a także miedze i pobliża domostw. Ze względu na pięknie pachnące kwiaty i krzaczasty pokrój często na terenach zurbanizowanych jest sadzona celowo i stanowi nieodzowny element miejskiej zieleni.

 

Dzika róża znana była już w czasach starożytnych. Wzmianki o niej można znaleźć w Biblii. Jej różnorodne walory docenili też Rzymianie. Łacińska nazwa rośliny często stosowana w gwarze ludowej to "rosa" - róża i "canina" - psia, co oznacza - psia róża. Nazwa ta została użyta przez Pliniusza (ok. I w n.e.). To on określił w ten sposób dziką różę, ponieważ ówcześnie wierzono, że roślina ta ma moc uleczenia pogryzienia przez wściekłego psa. W ziołolecznictwie surowiec zielarski stanowią dojrzałe owoce (Fructus Rosae). 100 g owoców dzikiej róży zawiera m.in. 3.6 g białka, 0.4 g tłuszczu i 14 g węglowodanów (w tym  g błonnika). Owoce dzikiej róży są wyjątkowo zasobne w witaminę C (do 5%) - mają jej 30-40 razy więcej niż cytrusy i 10 razy więcej, niż czarna porzeczka. Ponadto polskim naukowcom udało się wyhodować odmianę dzikiej róży, której nadano nazwę "Konstancin". Jej owoce zawierają aż 3500 mg witaminy C w 100 g soku, tj. 4 razy więcej niż w owocach zwykłej dzikiej róży i 100 razy więcej niż w cytrusach. W owocach znajdziemy także dużo innych witamin: A, B1, B2, E, K, a także PP. Z minerałów w większych ilościach znaleźć można wapń, żelazo, selen, mangan, magnez, fosfor, potas, siarka, krzem i cynk. Świerzy owoc dzikiej róży ma 85 kilokalorii w 100 gramach.

 

Wśród składników czynnych owoców róży należy wymienić: kwas askorbinowy (witaminę C), kwas cytrynowy, kwas jabłkowy, kwas bursztynowy, karotenoidy 0.01-0.05% (likopen, beta-karoten, zeaksantyna), nienasycone kwasy tłuszczowe, pektyny (do 4.6%),  cukry (do 4 %), garbniki (ok. 3%), flawonoidy (do 0.35%, w tym astragalina, izokwercetyna, tylirozyd), polifenole, leukoantocyjany, katechiny, antocyjany, fitosterole, galaktolipid, olejek eteryczny (0.03%), wanilinę, saponiny.

 

Co prawda organizm psa potrafi sam wytwarzać witaminę C, jednak warto nadmienić, iż owoce dzikiej róży zawierają wprost imponującą ilość witaminy C, która jest jednym z najlepszych sposobów, aby wzmocnić nadszarpnięty układ odpornościowy. W całokształcie owoc dzikiej róży wykazuje właściwości witaminizujące, antyoksydacyjne, bakteriobójcze, przeciwzapalne, uszczelnia ściany naczyń krwionośnych. Prowadzone badania wykazały także, że proszek z dzikiej róży działa ochronnie na błonę komórkową, co pomaga w budowaniu chrząstki i zapobiega jej degeneracji. Zatem proszek z dzikiej róży dzięki dużej zawartości naturalnej witaminy C oraz galaktolipidu, stanowi doskonały i naturalny preparat na stawy, ponieważ działa przeciwbólowo, przeciwreumatycznie, zmniejsza sztywność stawów, regeneruje chrząstkę stawową, poprawia elastyczność i ruchomość stawów.

 

Skąd wziąć owoce dzikiej róży? Na potrzeby własne owoce dzikiej róży można zbierać ze stanowisk naturalnych. Warto wybierać rośliny rosnące w miejscach oddalonych od dużych aglomeracji miejskich, ulic i pół uprawnych (zmniejsza się ryzyko zanieczyszczenia owoców metalami ciężkimi i opryskami). Należy zbierać owoce dobrze wybarwione i jędrne. Owoce dzikiej róży (Rosa canina), dojrzewają pod koniec września. Zbiera się je dopiero wtedy, lub nawet później - w październiku.

 

Zebrane owoce należy odpowiednio przetworzyć. Najlepiej będzie owoce dzikiej róży ususzyć. Można to zrobić w suszarce do grzybów lub w piekarniku. Ususzone skórki owoców należy drobno zmielić. Tak otrzymany surowiec trzeba przechowywać w szczelnym opakowaniu i suchym, zacienionym miejscu. Można podawać jako dodatek do pożywienia (1 g na każde 5 kg masy ciała). Owoce dzikiej róży (suszone całe lub rozdrobnione) można również kupić w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych i zielarskich. Warto wybierać te pochodzące z kontrolowanych, ekologicznych upraw.

 

SIEMIĘ LNIANE (Semen lini)
Siemię lniane, to potoczna nazywa dla niewielkich, szarobrązowych nasion jednorocznej rośliny wykorzystywanej w tradycyjnym lecznictwie tj. Lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum L.). Siemię lniane jest przede wszystkim bogatym źródłem tłuszczu. Zawartość tego składnika w nasionach lnu stanowi ok. 40%, w tym 60% kwasów tłuszczowych Omega-3, a zaledwie 15% Omega-6. W kwasach tłuszczowych Omega-3 w siemieniu lnianym przeważa (36-50%) kwas tłuszczowy alfa-linolenowy (ALA). Ponadto w oleju znajduje się około 23-24% kwasu linolowego (LA) oraz jednonienasycone kwasy tłuszczowe i kwasy nasycone. Nasiona lnu obfitują także w białko (ok. 18 g/100 g) i węglowodany (ok. 28.8 g/100 g, w tym: ok. 27.3 g błonnika i ok. 1.5 g cukrów). Siemię lniane zawiera też ok. 3-8% składników mineralnych, w tym pierwiastki takie jak: wapń, żelazo, magnez, fosfor, potas, sód, cynk, miedź, mangan czy selen. W skład siemienia lnianego wchodzą też witaminy (B1, B2, B6, C, E, K, PP (niacyna), kwas foliowy, kwas pantotenowy), fitosteryny, fitoestrogeny (lignany - bardzo silne przeciwutleniacze), flawonoidy, enzymy (linamaraza). Nasiona lnu zawierają także śluzy roślinne, których ilość stanowi około 3-9%. Śluzy składają się głównie z białek i wielocukrów, które pęczniejąc w środowisku wodnym, nawet kilkakrotnie zwiększają swoją objętość.

 

Taka kombinacja składników odżywczych i substancji czynnych, wśród których dominują nienasycone kwasy tłuszczowe, białka o korzystnym składzie aminokwasów, śluz, błonnik, witaminy, minerały i lignany wykazuje pozytywne i wszechstronne działanie na organizm zwierzęcia. Ze względu na dużą zawartość śluzów siemię lniane stosowane jest głównie do łagodzenia szeregu dolegliwości układu pokarmowego, a także oddechowego. Ma przede wszystkim działanie osłonowe oraz stabilizujące. W układzie pokarmowym działa łagodząco. Stosowane jest przy biegunkach lub zaparciach, a także zapobiegawczo dla zapewnienia prawidłowej perystaltyki jelit.

 

W przypadku siemienia lnianego trzeba jednak pamiętać, iż nasiona zawierają również niewielkie ilości (0.1-1.5%) glikozydów cyjanogennych (llinustatyna i neolinustatyna), które w odpowiednich warunkach mogą przekształcić się w cyjanowodór - substancję silnie trującą. Jednak dopóki ziarno jest całe, to te związki są stabilne i nie ulegają przemianom chemicznym, ponieważ w całym ziarnie glikozydy cyjanogenne i aktywujące je enzymy umieszczone są w różnych jego częściach i nie stykają się ze sobą. 

 

Decydując się na dodatek siemienia lnianego do pożywienia psa należy skoncentrować się przede wszystkim na całych niełuskanych ziarnach. W celach leczniczych całe ziarna lnu przed podaniem powinny być namoczone w wodzie w proporcjach: jedna część całych nasion lnu na 20 części wody dobrej jakości. Nasiona należy zalać wodą i odstawić do napęcznienia i uwolnienia śluzów na około 30 minut. Jeśli psu będzie podawany tylko otrzymany wywar bez ziaren lnu to ziarna można zalać zimną wodą. Co prawda zalewanie nasion zimną wodą nie niszczy białkowych enzymów cyjanogenezy, ale dopóki ziarna pozostaną nienaruszone, to enzymy te nie są uwalniane i reakcja nie zachodzi. Jeśli nasiona też będą serwowane psu do jedzenia, to bezpieczniej będzie zalać je gorącą wodą (teoretycznie nie musi to być od razu wrzątek, ponieważ większość białek ulega denaturacji w temperaturze powyżej 40°C. Można zatem oczekiwać, że właśnie taka temperatura wystarczy, by zniszczyć enzymy inicjujące proces przemian glikozydów i reakcja cyjanogenezy zostanie powstrzymana.

 

Nasiona lnu zawierają również kontrowersyjny kwas fitynowy, który poza korzystnymi właściwościami antyoksydacyjnymi zaliczany jest również do substancji antyodżywczych. Ma on zdolność do wiązania składników takich jak wapń, żelazo, cynk, magnez, sód oraz potas, co ogranicza ich wchłanianie w organizmie. Niekorzystne działanie kwasu fitynowego w nasionach lnu można zneutralizować poprzez m.in. moczenie siemienia lnianego lub dodawanie do niego produktów bogatych w witaminę C.

 

Jeśli ktoś zdecyduje się podawać ziarno rozdrobnione, to najlepiej proces gniecenia/mielenia przeprowadzać tuż przed samym podaniem, tak by cenne substancje nie uległy zniszczeniu. Trzeba też pamiętać o zneutralizowaniu niekorzystnych związków, które powstają po uszkodzeniu ziaren. Ziarna takie powinny być bezwzględnie poddane obróbce termicznej (namaczanie poprzez sparzenie wrzątkiem, gotowanie w naczyniu bez przykrycia, pieczenie, prażenie).

 

Optymalną dawkę należy dobrać kierując się wiekiem i wagą psa oraz reakcją jego organizmu na podawany produkt. Zwykle suplementację rozpoczyna się od minimalnej dawki, a zwiększa stopniowo do maksymalnej dopiero wówczas, gdy organizm nie wykazuje żadnych niepożądanych reakcji. Dla dorosłego przedstawiciela rasy dużej/olbrzymiej proponowana dawka wynosi 1-3 łyżek stołowych dziennie siemienia lnianego (odpowiednio przygotowanego). Siemię lniane w postaci całych ziaren różnych firm można nabyć w dobrze zaopatrzonych sklepach zoologicznych, spożywczych, zielarskich, ze zdrową żywnością lub w aptekach.

 

Więcej o ziołach TUTAJ.

 

OCHRONA STAWÓW

Wszystkie polecane produkty szerzej omówiono w dziale zdrowie i artykułach poświęconych dysplazji stawów np. TUTAJ.

 

TAURYNA

Tauryna (kwas 2-aminoetylosulfonowy) jest aminokwasem niebiałkowym powszechnie występującym w tkankach zwierzęcych. Największe ilości tauryny zlokalizowane są w sercu, mięśniach szkieletowych, mózgu oraz w siatkówce oka. Ze względu na obecność grupy sulfonowej w miejscu karboksylowej tauryna nie tworzy wiązań peptydowych, przez co w organizmie znajduje się głównie w stanie wolnym. Proces syntezy tauryny w organizmie odbywa się z udziałem dwóch innych aminokwasów - cysteiny i metioniny.

 

Po raz pierwszy wyizolowano taurynę w XIX wieku z żółci bydlęcej (temu właśnie tauryna zawdzięcza swoją nazwę, Bos taurus to łacińska nazwa określająca bydło domowe). U większości organizmów zwierzęcych wewnątrzkomórkowe stężenie tauryny jest uwarunkowane zdolnością komórek do syntezy tego związku z aminokwasów siarkowych oraz wydajności systemów transportowych. Całkowity poziom tauryny u zwierząt zależy od jej ilości w pokarmie, syntezy de novo w wątrobie i resorpcji w nerkach.

 

Tauryna pełni wiele istotnych funkcji fizjologicznych. W wyniku oddziaływania z kanałami jonowymi moduluje stężenie Ca²⁺, działa antyoksydacyjne, jest neuroprzekaźnikiem i neuromodulatorem, odpowiada za osmoregulację, uczestniczy w tworzeniu kwasów żółciowych, stabilizuje błony komórkowe, reguluje fosforylację białek, moduluje przebieg reakcji zapalnej. Aminokwas ten jest również ważnym czynnikiem troficznym w siatkówce, układzie nerwowym i nerkach. Duże zainteresowanie budzi ochronna funkcja tauryny w mięśniu sercowym oraz antagonistyczne działanie tego aminokwasu względem angiotensyny II. Intensywnie badana jest także rola tauryny w regulacji metabolizmu glukozy. Można zatem napisać, że tauryna jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego, serca, wątroby, trzustki, a także wspiera funkcje nerek.

 

W psim organizmie tauryna pochodzi z endogennej syntezy, co oznacza, że jej dostarczanie wraz z dietą nie jest konieczne. Niestety syntetyzowana ilość tego aminokwasu może okazać się niewystarczająca, w związku z czym warto dostarczać go do organizmu z produktami spożywczymi. Najwyższe stężenie tauryny stwierdzono w niektórych skorupiakach (ostrygi 396 mg/100g) i rybach (łosoś atlantycki 120 mg/100 g, tuńczyk 68 mg/100 g, dorsz 31 mg/100 g). Wśród mięs najbardziej bogate w taurynę jest mięso indycze (200 mg/100 g), a wśród podrobów najwięcej zawiera jej wątróbka drobiowa (110 mg/100 g). Pewne ilości tauryny można znaleźć w wodorostach morskich, np. krasnoroście Gelidium subcostatum (12.5 mg/100 g), siarze i mleku samic większości gatunków ssaków z wyjątkiem krów, których mleko jest ubogie w taurynę. Znaczne ilości tauryny znajdują się w proszku serwatkowym (66 mg/100 g).

 

Dodatkowa suplementacja gotowymi preparatami zawierającymi taurynę może być istotna dla psów, których dieta uboga jest w produkty stanowiące źródło tego aminokwasu i/lub aminokwasów stanowiących substrat do tworzenia tauryny w organizmie. Ponadto dodatek tego suplementu można rozważyć u psów chorych lub predysponowanych do chorób wątroby, trzustki, serca (zwłaszcza kardiomiopatia), z zaburzeniami układu nerwowego i ciężko pracujących. Uwaga! Odmierzoną ilość tauryny należy rozpuścić w niewielkiej ilości letniej wody. Nie zaleca się podawania tauryny nierozpuszczonej, bowiem forma krystaliczna silnie drażni jelita! Taurynę należy podawać z posiłkiem mięsnym.
 

L-KARNITYNA

Karnityna (beta-hydroksy-gamma-trimetyloamoniomaślan) - organiczny związek chemiczny o budowie betainowej. Karnityna została odkryta w tkance mięśniowej w roku 1905. Jej nazwa pochodzi od łacińskiego słowa carnis - mięso. Ma również swoją drugą, dużo starszą - dziś jedynie historyczną - nazwę, witamina BT. Biolodzy zdefiniowali ją jako substancję niezbędną do prawidłowego wzrostu organizmów. Aktualnie L-karnityna traktowana jest jako substancja witamino-pochodna. Występuje w dwóch postaciach D i L. Forma D jest biologicznie nieaktywna, zaś lewoskrętna L-karnityna wykazuje złożone działanie fizjologiczne i terapeutyczne. Organizm psi sam syntetyzuje niewielką ilość karnityny w wątrobie, nerkach i mózgu. W procesie syntezy własnej organizm wykorzystuje aminokwasy: lizynę i metioninę, witaminy z grupy B, witaminę C, kwas foliowy i żelazo. Podstawowym źródłem dla ustroju L-karnityny jest dieta.

 

W organizmie L-karnityna jest zgromadzona przede wszystkim w mięśniach szkieletowych i sercu. Zaledwie znikoma ilość znajduje się w miejscach jej syntez - w wątrobie i nerkach oraz w innych narządach i płynach pozakomórkowych. Obecna jest również w mózgu. Jej duże stężenie wykazano w spermie. Wśród licznych zadań L-karnityna spełnia funkcje transportowe wobec kwasów tłuszczowych o długich łańcuchach, które przekazywane są do mitochondriów, gdzie ulegają przemianom, w wyniku których powstaje energia niezbędna do prawidłowego funkcjonowania komórek organizmu. L-Karnityna również bierze udział w usuwaniu z mitochondriów średnio- i krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, mających w nadmiarze działanie toksyczne .L-karnityna bierze także udział w metabolizmie rozgałęzionych aminokwasów (waliny, leucyny, izoleucyny), a także pełni ważną rolę w przemianach węglowodanów. L-karnityna to także związek o silnym działaniu antyoksydacyjnym. Oprócz tego, L-karnityna reguluje wpływa na aktywność różnych hormonów takich jak hormony tarczycy czy testosteron. Można zatem napisać, że L-karnityna jest przede wszystkim niezbędna do prawidłowego funkcjonowania mięśnia sercowego oraz mięśni szkieletowych, układu nerwowego, żywotności plemników, nerek, wątroby i zachowania prawidłowej gospodarki lipidowej w organizmie.

 

W psim organizmie L-karnityna pochodzi z endogennej syntezy. Niestety syntetyzowana ilość tego aminokwasu może okazać się niewystarczająca, dlatego to dieta stanowi jego główne źródło. W związku z tym warto dostarczać go do organizmu z produktami spożywczymi. Głównym źródłem L-karnityny w żywności jest mięso. Najbogatsze w L-karnitynę jest mięso kangura 637 mg, konina 423 mg i wołowina 139 mg na 100 g suchej masy. Mniej L-karnityny zawiera mięso z drobiu i ryby. Surowce roślinne zawierają jedynie niewielkie ilości tej substancji.

 

Dodatkowa suplementacja gotowymi preparatami zawierającymi L-karnitynę może być istotna dla psów, których dieta uboga jest w produkty stanowiące źródło tego związku i/lub aminokwasów, minerałów i witamin stanowiących substrat do tworzenia L-karnityny w organizmie. Ponadto dodatek tego suplementu można rozważyć u psów niedożywionych, z upośledzeniem biosyntezy i zaburzeniami wchłaniania L-karnityny, chorych (cukrzyca, choroby mięśni, niedoczynność tarczycy) lub predysponowanych do tych chorób, a także ciężko pracujących. L-karnitynę zawsze przed podaniem należy rozpuścić podobnie jak taurynę. L-karnitynę należy podawać z posiłkiem mięsnym.
 

KOENZYM Q10

Koenzym Q10 to organiczny związek chemiczny z grupy chinonów, występujący w mitochondriach komórek zwierzęcych. Jest niezbędny do funkcjonowania każdej komórki organizmu. Koenzym Q10 jest odpowiedzialny za przenoszenie elektronów w łańcuchu oddechowym. Po przyłączeniu elektronów swobodnie porusza się w wewnętrznej błonie mitochondrialnej umożliwiając transport elektronów między kompleksami białek łańcucha oddechowego, które wbudowane są w wewnętrzną błonę mitochondrialną. Związek ten został wyizolowany z mitochondrium komórki mięśnia sercowego wołu w roku 1957. Powszechność jego występowania w wielu narządach różnych gatunków zwierząt sprawiła, że określono go mianem ubichinon (ubitarius - wszechobecny).

 

W warunkach prawidłowej homeostazy organizmu koenzym Q10 jest syntetyzowany z tyrozyny we wszystkich tkankach i komórkach w ilościach wystarczających do wypełniania swojej roli fizjologicznej. Synteza koenzymu Q10 zaczyna się w retikulum endoplazmatycznym, a kończy w błonach aparatu Golgiego, skąd jest on transportowany do innych organelli komórkowych. Koenzym Q10 w komórkach zwierzęcych zlokalizowany jest głównie w mitochondriach (40-50%), ale występuje także w jądrze komórkowym, retikulum endoplazmatycznym i aparacie Golgiego. Podstawowymi substratami do syntezy cząsteczki koenzymu Q10 są: 4-hydroksybenzoesan i grupa poliprenylowa. Biosynteza koenzymu Q10 ulega nasileniu w wyniku działania różnych czynników, z których najważniejsze to stres oksydacyjny oraz proliferatory peroksysomów. Udowodniono również, iż biosynteza koenzymu Q10 nasilona jest w obecności witaminy B2, B6 i B12, a także kwasów: foliowego oraz pantotenowego.

 

Koenzym Q10 konieczny jest zwłaszcza do prawidłowej pracy tych organów, które do funkcjonowania potrzebują dużo energii, czyli dla serca i mięśni szkieletowych. Od koenzymu Q10 zależy efektywność pracy mięśni kończyn, sprawność układu nerwowego, procesów przemiany materii, procesów regeneracji tkanek, praca układu immunologicznego.

 

W psim organizmie koenzym Q10 pochodzi z endogennej syntezy. Niestety syntetyzowana ilość tego związku może okazać się niewystarczająca, dlatego to dieta stanowi jego główne źródło. W związku z tym warto dostarczać go do organizmu z produktami spożywczymi. Głównym źródłem koenzymu Q10 w żywności jest mięso. Ilość koenzymu Q10 w mięsie z renifera oscyluje w granicach 157.9 µg/100 g, w wołowinie 36.5 µg/100 g, w kurczaku 14.0 µg/100 g, a w pstrągu 8.5 µg/100 g.

 

Dodatkowa suplementacja gotowymi preparatami zawierającymi koenzym Q10 może być istotna dla psów, których dieta uboga jest w produkty stanowiące źródło tego związku i/lub związków stanowiących substrat do tworzenia koenzymu Q10 w organizmie. Ponadto dodatek tego suplementu można rozważyć u psów niedożywionych, intensywnie pracujących, psich seniorów, psów chorych (choroby serca, cukrzyca, nowotwory) mających problemy z wątrobą, nerkami, czy układem nerwowym. Koenzym Q10 należy podawać z posiłkiem mięsnym.

 

KAOLIN - GLINKA BIAŁA SPOŻYWCZA (bolus alba)

Glinka biała, czyli kaolin, to minerał wydobywany z wnętrza ziemi, składający się z kaolinitu, kwarcu, miki oraz kilku innych minerałów, których bazą jest krzem i glin. Oryginalna nazwa glinki pochodzi od chińskiej góry Kao-ling, z której po raz pierwszy wydobyto tę substancję i użyto jej do wytwarzania wyrobów z porcelany. Zebrany osad jest poddawany procesowi osuszania na słońcu i rozdrabniania. Odpowiednio przygotowana biała glinka stanowi bardzo delikatną substancję o lekkiej, wręcz pudrowej konsystencji. Jej pH wynosi 5, dzięki czemu doskonale nadaje się do zastosowań leczniczych i kosmetycznych. Glinka zawiera w swoim składzie ditlenek krzemu, fosforany, tlenki żelaza, tritlenek diglinu, związki wapnia i manganu oraz jony glinu (Al³⁺), krzemu (Si⁴⁺), magnezu (Mg²⁺), manganu (Mn²⁺), potasu (K⁺), sodu (Na⁺), tytanu (Ti⁴⁺), wapnia (Ca²⁺), żelaza (Fe³⁺).

 

Glinka kaolinowa posiada znakomite właściwości absorbujące, co w praktyce oznacza, iż stosowana wewnętrznie wiąże toksyny krążące w organizmie i przyspiesza proces ich wydalania. Działa jednocześnie jak antybiotyk i antyseptyk - zapobiega rozmnażaniu bakterii przez wzmocnienie sił obronnych organizmu. To ta właściwość sprawiła, że glinka biała znalazła zastosowanie w diecie B.A.R.F. i zaleca się jej zastosowanie u psów, u których doszło do wystąpienia biegunki spowodowanej zatruciem pokarmowym, bądź niewłaściwie skomponowaną dietą.

 

SIARA BYDLĘCA (Colostrum bovinum)

Siara bydlęca jest płynem wydzielanym przez gruczoły mleczne krów. Produkowana jest pod koniec ciąży i w pierwszych siedmiu dniach po porodzie. Siara ma za zadanie chronić narodzonego cielaka przed chorobami i infekcjami wirusowymi. Jak dowodzą ostatnio publikowane badania, siara jest najbardziej życiodajnym suplementem diety, który zawiera ponad 250 związków chemicznych. Jest to najbogatszy biologicznie produkt naturalny dostępny w przyrodzie, który określany jest jako bioaktywny fenomen natury.

 

Najistotniejszym elementem składowym siary są białka, które tworzą do 60% suchej masy. Na szczególną uwagę zasługują immunoglobuliny i regulatory odporności, takie jak laktoperoksydaza, oksydaza ksantynowa, tymozyna, lizozym, laktoalbumina, trypsyna i laktoferyna. Substancje te stymulują układ odpornościowy i wykazują silne działanie przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze i antybakteryjne. W skład siary wchodzą też węglowodany, tłuszcze, minerały (chlor, chrom, wapń, cynk, fosfor, glin, kobalt, magnez, mangan, miedź, potas, selen, siarka, sód, żelazo), czynniki wzrostu i pochodne kwasów nukleinowych. Siara jest także doskonałym źródłem witamin, zwłaszcza A, D, E, K, B1, B2, B6, B12, PP i C.
 

Prowadzone badania dowiodły, że podawanie preparatów przyrządzonych na bazie siary znacznie poprawiło kondycję psów chorujących na wiele różnych schorzeń. Siara bydlęca wspomaga regenerację organizmu po dużym wysiłku fizycznym. Pomaga w leczeniu kontuzji i stymuluje przyrost masy mięśniowej. Usprawnia proces spalania tłuszczu. Przyczynia się do prawidłowego działania bariery jelitowej i chroni komórki przed działaniem stresu oksydacyjnego. Zmniejsza ryzyko zachorowania na wrzody żołądkowe i leczy biegunki. Siara wykazuje też pozytywne działanie na kondycję skóry. Siara doskonale radzi sobie w zwalczaniu różnego rodzaju bakterii i drożdży, które atakują osłabioną skórę. Hamuje też różne rodzaje alergii.

 

Podawanie dodatku siary można rozważyć u psów niedożywionych, starszych, w trakcie rekonwalescencji oraz przewlekle chorych.

 

MLEKO I JEGO PRZETWORY

Nabiał to nazwa szerokiej grupy produktów żywnościowych, w skład których wchodzą mleko (świeże, skondensowane, w proszku) i jego przetwory, czyli: niefermentowane napoje mleczne, tradycyjne mleczne napoje fermentowane (np. kefir, jogurt, skyr, maślanka, mleko ukwaszone (zsiadłe), mleko acidofilne), mleczne napoje fermentowane nowej generacji (z dodatkiem wyselekcjonowanych mikroorganizmów - probiotyków i/lub prebiotyków), śmietanka (słodka), śmietana (kwaśna, ukwaszona), ser twarogowy, ser podpuszczkowy (miękki, twardy), serwatka. W Polsce poszczególne produkty zazwyczaj są produkowane z mleka krowiego (najpopularniejszy rodzaj mleka wykorzystywanego w Polsce), a stosunkowo rzadziej z mleka koziego czy owczego. Produkty te różnią się oczywiście zawartością białek, tłuszczy, węglowodanów, minerałów i witamin. Przetwory mleczne, w porównaniu z innymi produktami spożywczymi, zawierają szczególnie dużo bardzo dobrze przyswajalnego wapnia. Mleko uważane jest za dobre źródło wapnia (zawartość wapnia w mleku krowim wynosi 119 mg/100g, w mleku kozim 134 mg/100g, a w mleku owczym 193 mg/100g). Jogurt naturalny (wyprodukowany z mleka krowiego) 2% w 100 g zawiera 170 mg wapnia. Kefir (wyprodukowany z mleka krowiego) w 100 g zawiera 103 mg wapnia. W serach twarogowych zawartość wapnia jest mniejsza i wynika to z faktu, że w trakcie produkcji spora ilość wapnia obecnego w mleku przechodzi do serwatki (ser biały (wyprodukowany z mleka krowiego) chudy 96 mg/100g, półtłusty 94 mg/100 g, tłusty 88 mg/100 g). Bez wątpienia absolutnymi rekordzistami pod względem zawartości wapnia wśród nabiału są sery podpuszczkowe (głównie sery żółte) - np. 100 g sera Gouda zawiera 807 mg wapnia. Najważniejszym mikroelementem mleka obecnym w znacznych ilościach jest cynk (zawartość cynku w mleku krowim wynosi 0.38 mg/100g, w mleku kozim 0.3 mg/100g, a w mleku owczym 0.54 mg/100g). Ponadto nabiał dostarcza pełnowartościowego białka (zawartość 3% w mleku, 10-21% w serach twarogowych i 18-30% w serach podpuszczkowych).

 

Nabiał jest jednak dość kontrowersyjnym dodatkiem do diety psa, a zwłaszcza psa prowadzonego na diecie B.A.R.F. Dlaczego? Po pierwsze należy wyjaśnić, że w momencie, kiedy szczenięta zostaną odstawione od matki i będą karmione pokarmem stałym, ich zapotrzebowanie na mleko i zdolności do jego trawienia mogą się zmniejszyć. Warto wspomnieć, że mleko ssaków oraz wiele produktów wytwarzanych na jego bazie zawiera dużą zawartość laktozy.

 

Pod względem chemicznym laktoza jest dwucukrem, to znaczy, że składa się z dwóch cząsteczek tak zwanych cukrów prostych - glukozy i galaktozy - żeby mogła być przyswojona przez organizm, musi być rozłożona do cukrów prostych. Błona śluzowa jelit noworodków i młodych szczeniąt wytwarza specjalny enzym laktazę, który ma zdolność trawienia cukru mlekowego. Laktaza rozbija cząsteczkę dwucukru na glukozę i galaktozę, które mogą przenikać z przewodu pokarmowego do naczyń krwionośnych i być przyswojone przez organizm.

 

Najwyższa aktywność laktazy występuje u noworodków i szczeniąt w okresie pobierania mleka od matki, a później jej produkcja stopniowo zanika. Związane jest to ze zmianą sposobu odżywiania, bowiem mleko matki zastępowane jest przez inne pokarmy. Laktaza staje się niepotrzebna. Po odstawieniu od suki, genetycznie zaprogramowany mechanizm prowadzi sukcesywnie do zmniejszania aktywności tego enzymu. U niektórych dorosłych osobników cukier mleczny w wystarczającym stopniu jest rozkładany przez laktazę. U innych proces ten może być dalece upośledzony, co sprawia, że duża część pobranej laktozy dostaje się do jelita grubego. Spożycie mleka i przetworów mlecznych zawierających laktozę u psów, które zatraciły zdolność jego trawienia może skutkować wzdęciami, gazami, skurczami żołądka, nudnościami, zaparciami bądź biegunką (w wyniku fermentacji zachodzącej w jelitach i nietolerancji laktozy).

 

Po drugie należy pamiętać, że białka mleka mają inny system wchłaniania jelitowego i dzieje się to na zasadzie transportu biernego, co często również jest przyczyną, nie tylko nietolerancji pokarmowej, ale silnej alergii, czego efektem jest silny świąd i drapanie.

 

Po trzecie przeciwnicy podawania nabiału psu prowadzonemu na diecie B.A.R.F. uważają, że mleko i produkty mleczne nie należą do naturalnej diety psowatych i nie powinny być składnikiem diety B.A.R.F., ponieważ po okresie szczenięcym psowate mlekiem się już nie żywią, a tym bardziej nie spożywają przetworzonych produktów mlecznych.

 

Zatem podawać czy nie? Należy sobie uświadomić, że mleko i wyprodukowane na jego bazie różnorodne produkty nie są niezbędne dla dorosłych osobników. Co więcej, niektórym psom mogą szkodzić. Nie powinno się ich jednak dezawuować. Można brać je pod uwagę w żywieniu tych psów, które dobrze je tolerują.

 

W zasadzie w diecie typu B.A.R.F. uwagę należałoby zwrócić zwłaszcza na różnego rodzaju produkty powstałe w wyniku fermentacji, jak: tradycyjne napoje mleczne fermentowane (jogurt, kefir, skyr, mleko ukwaszone (zsiadłe), maślanka), napoje mleczne fermentowane nowej generacji (biojogurty, biokefiry, mleko acidofilne), śmietanę kwaśną (ukwaszoną) i sery białe (twarogowe). Dlaczego? Mleczne produkty fermentowane posiadają szczególne właściwości odżywcze, profilaktyczne i lecznicze.

 

Proces produkcji produktów mlecznych fermentowanych przebiega przy udziale specyficznych mikroorganizmów, które powodują proces fermentacji laktozy, nadając produktowi określone cechy organoleptyczne i odżywcze. W produktach fermentowanych laktoza ulega fermentacji do kwasu mlekowego, stąd jej zawartość jest o 10-20% niższa w porównaniu do mleka słodkiego. Ponadto wraz ze spożywanymi produktami fermentowanymi zostaje do organizmu wprowadzona laktaza bakteryjna, która dodatkowo wspomaga trawienie laktozy w przewodzie pokarmowym. Dzięki temu, produkty mleczne fermentowane mogą być znacznie lepiej tolerowane przez psy, które częściowo utraciły zdolność trawienia laktozy.

 

Tradycyjne napoje fermentowane produkowane są z udziałem wyselekcjonowanych bakterii kwasu mlekowego (np. jogurt powstaje przy współudziale bakterii termofilnych z gatunków Lactobacillus delbrueckii ssp. bulgaricus oraz Streptococcus salivarius ssp. thermophilus, kefir powstaje z mleka ukwaszonego i zawiera charakterystyczną mikroflorę ziaren kefirowych, drożdże fermentujące laktozę oraz niefermentujące laktozy tj. bakterie: Lactobacillus kefir, Leuconostoc, Lactococcus i drożdże: Saccharomyces cerevisiae, Saccharomyces exiguus, Saccharomyces unisporus, Kluyveromyces marxianus, a mleko zsiadłe powstaje ze świeżego mleka, w którym fermentacja mlekowa zachodzi samoistnie, dzięki bakteriom żyjącym w mleku w stanie naturalnym). Napoje fermentowane nowej (II generacji) zawierają dodatek bakterii probiotycznych (specyficznych, wyselekcjonowanych szczepów mikroorganizmów), które poprzez poprawę równowagi mikroflory jelitowej wywierają korzystny wpływ na organizm. Do drobnoustrojów, którym przypisuje się właściwości prozdrowotne należą głównie bakterie z rodzaju Bifidobacterium (longum, bifidum, infantis, lactis) i Lactobacillus (acidophilus, delbrueckii subsp. bulgaricus, casei, paracasei, plantarum, reuteri, rhamnosus). Z kolei napoje fermentowane nowej (III generacji) powstają z udziałem mikroflory probiotycznej i prebiotyków. Zgodnie z definicją prebiotyki to niestrawione składniki pożywienia, które wywierają korzystny wpływ na organizm poprzez wybiórcze pobudzanie wzrostu jednej bądź określonej liczby bakterii probiotycznych. Z najnowszych danych wynika, iż w chwili obecnej do najczęściej stosowanych prebiotyków należy inulina, laktuloza czy też oligofruktoza.

 

Obecne w tradycyjnych fermentowanych napojach mlecznych, białym serze i śmietanie kwaśnej bakterie kwasu mlekowego są bardzo wrażliwe i większość z nich ginie w przewodzie pokarmowym pod wpływem bakteriobójczego działania soku żołądkowego, jednak warto nadmienić, że produkty ich rozpadu stymulują układ immunologiczny. Z kolei bakterie wprowadzane z napojami nowej generacji pokonują bez trudu kwaśne środowisko żołądkowe zasiedlając się w błonach śluzowych przewodu pokarmowego. Tam dochodzi do szybkiego ich namnażania, co wpływa korzystnie na stan wewnętrznej flory bakteryjnej.

 

Generalnie rzecz ujmując wyważony dodatek mlecznych produktów fermentowanych (a zwłaszcza kefiru, jogurtu i ich odpowiedników II i III generacji, a także sera białego) można traktować jako urozmaicenie diety (podbicie atrakcyjności posiłku), źródło wapnia, cynku, pełnowartościowych białek, probiotyków i prebiotyków. Dzięki zawartości określonych mikroorganizmów wywierają one m.in. korzystny wpływ na mikroflorę przewodu pokarmowego, regulują perystaltykę jelit, wspomagają procesy walki organizmu z biegunkami, bądź zaparciami, zmniejszają objawy nietolerancji laktozy, wzmacniają system immunologiczny.

 

Opracowała Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

- zebrane materiały własne, materiały już opublikowane na stronie Portalu "Świat Czarnego Teriera" oraz:

- "Nutrient Requirements of Dogs", Revised Edition NRC, National Academy Press 2006;

- "Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem dla technikum" cz. 1, Procner A, WSiP Warszawa 2000;
- "Technologia gastronomiczna z towaroznawstwem", cz. 2, Konarzewska M. i wsp., REA Warszawa 2005;

- "Chemia medyczna" pod redakcją prof. dr hab. n. med. I. Żak, Śląska Akademia Medyczna, 2004;

- "Natural Nutrition for Dogs and Cats The Ultimate Diet", Kymythy R. Schultze C.C.N., A.H.I.;
- "Give Your Dog A Bone", Ian Billinghurst;
- "Natural Health For Dogs & Cats", Dr. Richard M. Pitcairn, DVM, Phd.;
- "Raw Dog Food: Make it Easy For You and Your Dog", Carina Beth MacD;

- The Green Pharmacy Herbal Handbook: Your Comprehensive Reference to the Best Herbs for Healing, J.A. Duke, Rodale Books, 2000;
- Dr. Kidd's Guide to Herbal Dog Care, R. Kidd,  Storey Publishing, 2000);
- Natural Remedies for Dogs and Cats, C.J. Puotinen, Keats Publishing, 1999;
- Herbs for Pets. M.L. Wulff-Tilford and G.L. Tilford, Bowtie Press, 1999.

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768