O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Gruźlica - wielka zapomniana

 

Gruźlica (łac. tuberculosis, TB) jest bakteryjną chorobą zakaźną i zaraźliwą, kojarzoną głównie z ludźmi. W zasadzie takie postrzeganie tej choroby nie powinno nikogo dziwić, bowiem gruźlica towarzyszy człowiekowi prawdopodobnie od początku jego historii. Zachowane szczątki ludzkie z czasów starożytnych cywilizacji noszą typowe ślady wskazujące na zaawansowaną gruźlicę. W XVIII i XIX wieku gruźlica zbierała w Europie obfite żniwo, będąc jedną z najczęstszych przyczyn zgonów wśród ludzi.

 

Przełom wiedzy na temat choroby nastąpił wraz z odkryciem w 1882 roku przez Roberta Kocha prątków gruźlicy. W połowie XIX wieku wykazano, że gruźlica może też przenosić się z ludzi na bydło, co było jednym z głównych bodźców do poszukiwania drobnoustroju odpowiedzialnego za tę chorobę. W nazewnictwie polskim wspomniany drobnoustrój jest często nazywany na cześć tego bakteriologa prątkiem Kocha.

 

W drugiej połowie XIX wieku sytuacja epidemiologiczna związana chorobą szerzącą się wśród ludzi zaczęła się poprawiać. Znacznie poszerzyła się wiedza o gruźlicy i jej leczeniu. Wprowadzenie od lat 50. XX stulecia programów zwalczania gruźlicy, umożliwiających wczesne wykrywanie choroby i obejmujących całą populację, spowodowało dalszy znaczący spadek zapadalności i śmiertelności.

 

Niekorzystna zmiana trendu nastąpiła w połowie lat 80. XX wieku, jednak ponowna mobilizacja społeczeństw doprowadziła do powstrzymania wzrostu zapadalności i odwrócenia niekorzystnego kursu. Mimo rozwiniętej profilaktyki i stosowania nowoczesnych leków, wśród ludzi gruźlica wciąż stanowi duży problem zdrowotny na świecie i w Polsce. Wciąż spotykane są bardzo zaawansowane postacie tej choroby, głównie w krajach Trzeciego Świata.

 

W Europie Zachodniej i w innych krajach o małej zapadalności gruźlica występuje głównie u osób urodzonych w latach 30. i 40. XX wieku, kiedy istniało duże ryzyko zakażenia. Obecne dzieci i młodzież chorują rzadko, ponieważ w ogólnej populacji zmniejsza się ryzyko zakażenia gruźlicą. W Polsce stały spadek zapadalności na gruźlicę następuje od 1993 roku. Polska należy do krajów o średniej zapadalności ludzi na tę chorobę, a mimo to każdego roku umiera na nią kilkaset osób.

 

Gruźlica zwierząt również jest znana od dawna, a pierwsze opisy tej choroby pochodzą z początków naszej ery. Jednak aż do XIX wieku gruźlicy zwierząt nie łączono z gruźlicą ludzi. Dopiero pod koniec XIX wieku wykazano możliwość przenoszenia się gruźlicy z człowieka na zwierzę. Współcześnie wiemy, że gruźlica to choroba ludzi oraz różnych gatunków zwierząt. Może być przenoszona przez ssaki, a także ptaki. Psy nie wydają się być szczególnie narażone na gruźlicę, aczkolwiek są na nią podatne i także mogą na nią chorować.

 

Nosicielami gruźlicy są głównie dzikie zwierzęta. Ze względu na fakt, że choroba może być przenoszona z ludzi na zwierzęta i odwrotnie oraz ze względu na stałe przebywanie psów wśród ludzi i innych zwierząt domowych, gruźlica psów mimo wszystko posiada znaczenie epidemiologiczne. Zagadnieniu temu poświęca się na ogół mało uwagi, na dokładkę często objawy są błędnie diagnozowane lub bagatelizowane, dlatego też postanowiliśmy szerzej przybliżyć tę chorobę.

 

Za wystąpienie choroby odpowiedzialne są prątki gruźlicy - drobnoustroje należące do rodziny Mycobacteriaceae, które zaliczane są do Mycobacterium Tuberculosis complex (MTBC), w skład którego wchodzi obecnie 11 rozpoznanych gatunków chorobotwórczych. Wszystkie prątki z kompleksu MTBC są bezwzględnymi patogenami ludzi i zwierząt, z wyjątkiem szczepu szczepionkowego - BCG (Bacillus Calmette-Guérin). Stanowią niejednorodną grupę pod względem biochemicznym i różnią się fenotypem oraz genotypem lekooporności na leki przeciwprątkowe, a także powinowactwem do gospodarza (ludzie, zwierzęta).

 

Kompleks MTBC obejmuje:

  • Mycobacterium tuberculosis - (zakaża głównie ludzi, a także inne ssaki, w tym psy);

  • Mycobacterium bovis (zakaża głównie bydło, a także inne ssaki, w tym psy, może też zakażać ludzi);

  • Mycobacterium microti (zakaża głównie małe gryzione, ale może zakażać ludzi, inne ssaki, a także psy);

  • Mycobacterium africanum (zakaża przede wszystkim ludzi i występuje głównie w krajach Afryki Zachodniej i Centralnej);

  • Mycobacterium canetti (zakaża przede wszystkim ludzi i występuje głównie w krajach Afryki Wschodniej);

  • Mycobacterium caprae (zakaża głównie bydło, kozy, świnie, jelenie, dziki, wielbłądy i żubry, a także może zakażać ludzi);

  • Mycobacterium orygis (zakaża głównie antylopy, ale może zakażać bydło, ludzi, występuje głównie w krajach Azji Południowej);

  • Mycobacterium pinnipedii (zakaża głównie foki i lwy morskie);

  • Mycobacterium suricattae (zakaża głównie surykatki);

  • Mycobacterium mungi (zakaża głównie mangusty).

Oprócz nich występują również tak zwane prątki atypowe (Mycobacteria Other Than Tuberculosis - MOTT), inna ich nazwa to prątki niegruźlicze (Nontuberculosis Mycobacteria - NTM). Niektóre z nich mogą być warunkowo chorobotwórcze. Prątki te nie są odpowiedzialne za wystąpienie typowej gruźlicy jednak mogą wywołać choroby przypominające do złudzenia gruźlicę. Obecnie opisano 150 takich prątków. Dla psów groźny jest m.in. kompleks Mycobacterium avium (MAC) i Mycobacterium fortuitum.

 

Najbardziej rozpowszechnione na świecie są dwa gatunki: prątek ludzki - Mycobacterium tuberculosis oraz prątek bydlęcy -  Mycobacterium bovis. Nieco rzadziej występuje prątek gryzoni - Mycobacterium microti. Psy są podatne zwłaszcza na zakażenia Mycobacterium tuberculosis i Mycobacterium bovis, a także na zakażenia Mycobacterium microti..

 

Niektóre objawy chorobowe gruźlicy u psów opisał po raz pierwszy prof. P.J. Cadiot w 1893 roku. Bardziej szczegółowo przedstawił obraz kliniczny gruźlicy u psów w 1914 roku Douville, który określił ją jako: „jedyną chorobę wśród innych schorzeń psów o wielkiej zmienności objawów". W kolejnych latach inni badacze pochylali się nad tym problemem nieco uchylając rąbka tajemnicy jaką skrywa ta choroba w odniesieniu do psów.

 

Drogi zakażenia

 

Całkiem sporo mówi się o chorobach, którymi ludzie mogą zarazić się od zwierząt. Niewielu właścicieli jednak wie, że możliwa jest też sytuacja odwrotna, gdy właściciel zaraża chorobą swojego pupila. Taką chorobą jest m.in. gruźlica. Według autorów różnych opracowań, gruźlicą psy zakażają się przeważnie od chorych osób. W 75% przypadków gruźlicy u psów to człowiek rozsiewający prątki do środowiska jest głównym źródłem zakażenia dla psów. Zakażenia psów M. tuberculosis są uważane za antropozoonozę - to znaczy, że kierunek przenoszenia przebiega z człowieka na zwierzę. Zwierzęta domowe zarażają się od ludzi i nie odnotowano dotąd przenoszenia się z powrotem prątków z psów na ludzi. Istnieje jednak taka możliwość.

 

W przypadku zakażenia psa przez człowieka chodzi przeważnie o zakażenie drogą inhalacyjną typem ludzkim - Mycobacterium tuberculosis. Prątki gruźlicy razem z powietrzem wnikają do organizmu poprzez drogi oddechowe podczas oddychania, a ich nośnikiem są kropelki plwociny, śliny, bądź cząsteczki kurzu, utrzymujące się w powietrzu w postaci aerozolu.

 

Inną możliwą drogą zakażenia jest droga pokarmowa. Prątek bydlęcy - Mycobacterium bovis to patogen, który ma szeroki zakres gospodarzy, w tym może infekować wiele zwierząt i ludzi. Cechuje go również ogólnoświatowa dystrybucja geograficzna. W większości krajów uprzemysłowionych gruźlica bydła jest dobrze kontrolowana poprzez nadzór, badania i ubój oraz pasteryzację produktów mlecznych. W krajach rozwijających się oraz ubogich gruźlica wywoływana przez M. bovis stała się jednak powszechna i stanowi potencjalne zagrożenie dla narażonych ludzi i zwierząt.

 

W odniesieniu do M. bovis infekcje obejmują głównie przewód pokarmowy. Źródłem zakażenia drogą pokarmową są skażone prątkami produkty mleczne, w tym niepasteryzowane mleko i surowe mięso, które pochodzą głównie od bydła chorego na gruźlicę. Według autorów różnych opracowań, w ponad 20% przypadków gruźlicy u psów to produkty pochodzące od zakażonego bydła są źródłem zakażenia psów. W przypadku prątka bydlęcego psy mogą być potencjalnymi roznosicielami choroby, gdy patogen preferencyjnie zlokalizuje się w jelitach lub drogach oddechowych. Ze względu na lokalizację infekcji psy wydalają prątki zwykle z plwociną. Psy mogą być zaangażowane w utrzymywanie się gruźlicy u bydła w gospodarstwach, w których jest ona enzootyczna i czasami mogą być odpowiedzialne za przenoszenie prątków bydlęcych na ludzi.

 

 

Warto nadmienić, że w wielu krajach uprzemysłowionych walkę z gruźlicą bydła rozpoczęto już w XIX wieku. W Polsce gruźlica bydła podlega obowiązkowi zwalczania na podstawie art. 41 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt (Dz. U. z 2014 r. poz. 1539 ze zm.). Aktualnie Polska jest krajem urzędowo wolnym od gruźlicy bydlęcej, status ten otrzymała na mocy uchwały Komisji 209/342/Ec z 23 kwietnia 2009 roku. Nie oznacza to jednak, że czasami nie pojawiają się pojedyncze przypadki zachorowań. Zgodnie z dyrektywą 64/432 dany kraj otrzymuje status wolnego od gruźlicy bydlęcej, jeżeli odsetek stad bydła potwierdzonego jako zakażonego gruźlicą nie przekracza 0.1% w skali roku i co najmniej 99.9% stad posiada status wolnych od gruźlicy bydlęcej, każdego roku przez sześć kolejnych lat.

 

Dużą rolę w rozprzestrzenianiu choroby odgrywają również podatne na chorobę dziko żyjące ssaki wydalające prątki do środowiska, a zwłaszcza M. bovis i M. microti. Dziko żyjące zwierzęta wciąż stanowią rezerwuar prątków gruźlicy. Spożycie zakażonej padliny, bądź zakażonych gryzoni jest najczęstszym źródłem infekcji dla mięsożernych zwierząt, w tym również psów domowych - zwłaszcza psów myśliwskich, gospodarskich i wolno żyjących. Nie mniejszą rolę w zakażeniach u psów może również odgrywać zaszczepienie tych prątków przez skórę w wyniku pogryzienia przez chore zwierzę.

 

Z badań przeprowadzanych w Referencyjnym Laboratorium Gruźlicy Państwowego Instytutu Weterynaryjnego - Państwowego Instytutu Badawczego w Puławach wynika, że gatunkiem zwierzęcia dzikiego, które najczęściej ulega naturalnemu zakażeniu w Polsce prątkiem typu bydlęcego jest żubr europejski. Na przestrzeni ostatnich lat niepokojącym zjawiskiem stała się też duża liczba przypadków gruźlicy notowanej u dzika europejskiego. Większość przypadków u dziko żyjących zwierząt stwierdzono na terenie Bieszczad.

 

W przypadku prątków niegruźliczych należy nadmienić, że kompleks MAC występuje powszechnie na całym świecie. W określonych warunkach utrzymuje się w glebie i wodzie. Wykazano, że patogeny typu MAC są obecne w warunkach kwaśnych (pH 5.0 do 5.5) i glebach bogatych w materię organiczną. Warunki te spełniają kwaśne obszary bagienne, równiny przybrzeżne i słonawe wody przybrzeżne. Kał zakażonych ptaków zawiera dużą liczbę pałeczek, a zakażenie psów zwykle następuje w wyniku spożycia zakażonego mięsa lub kontaktu ze zakażoną glebą, wodą, skażonymi tuszami drobiu lub odchodami chorego drobiu. Pomimo powszechnego występowania prątków typu MAC w środowisku, infekcje u psów tym typem są stosunkowo rzadkie ze względu na ich wrodzoną odporność na te patogeny. Znaczenie zakażenia organizmami MAC polega jednak na tym, że wytwarzają one ziarniniaki głębszych tkanek i narządów miąższowych, które są zasadniczo nie do odróżnienia od tych wywoływanych przez prątki gruźlicy ssaków. Nie znaleziono dowodów na rozprzestrzenianie się prątków niegruźliczych MAC pomiędzy zwierzętami lub ludźmi.

 

Ryzyko zakażenia

 

Na zakażenie narażone są wszystkie psy, a przede wszystkim:

  • psy mające kontakt z gatunkami rezerwuarowymi prątków gruźlicy (zwłaszcza bydło, dzikie kopytne, gryzonie, ptaki);

  • psy mające kontakt z dużą populacją ludzi;

  • psy mające styczność z odchodami zwierząt gospodarskich i innych stanowiących rezerwuar prątków gruźliczych;

  • psy skarmiane surowym mięsem gatunków rezerwuarowych prątków gruźlicy oraz niepasteryzowanym mlekiem i nabiałem;

  • psy żyjące na gęsto zaludnionych obszarach;

  • psy żyjące na obszarach ubogich ekonomicznie;

  • psy przebywające na łąkach, pastwiskach i terenach leśnych;

  • psy myśliwskie czynnie polujące;

  • psy pasterskie;

  • psy stróżujące;

  • psy wolno żyjące.

Inne czynniki predysponujące:

  • płeć (samce);

  • wiek (1-7 lat);

  • psy chore (wrodzona lub zaburzona odporność, cukrzyca, przewlekła niewydolność nerek, nowotwory);

  • leki (immunosupresyjne, chemioterapia, kortykosteroidy);

  • słaba higiena;

  • złe warunki bytowe;

  • nadmierne stłoczenie psów na stosunkowo małej powierzchni;

  • stres.

Przyczyna choroby

 

Za wystąpienie gruźlicy odpowiedzialne są bakterie tlenowe, nieruchome, bezotoczkowe, nie tworzące zarodników ani toksyn, które zaliczane są do Mycobacterium Tuberculosis complex (MTBC). Komórki prątków osiągają długość od 1 do 4 µm i średnicę 0.2-0.6 µm. W obrazie elektronomikroskopowym prątki wykazują budowę ściany komórkowej typową dla bakterii Gram-dodatnich. Są to bakterie wydłużone, pręcikowate, proste lub lekko zagięte. Wykazują tylko nieznaczną tendencję do tworzenia rozgałęzień.

 

Kwasooporne prątki w ścianie komórkowej zawierają dużo substancji woskowych, czego efektem jest wzrost tych drobnoustrojów w postaci hydrofobowych kolonii na podłożach stałych. Podział komórki mikobateryjnej trwa od 12-20 godzin, a wzrost w postaci kolonii zauważalny jest między 2 a 6 tygodniem hodowli.

 

M. tuberculosis widziane pod mikroskopem elektronowym

 

Te fakultatywne lub obligatoryjne pasożyty wewnątrzkomórkowe najlepiej rosną w tkankach o wysokim stężeniu tlenu, takich jak płuca.  W wyniku ich działania powstają charakterystyczne odczynowe zmiany ziarniniakowate nazywane gruzełkami (stąd nazwa gruźlica). M. tuberculosis jest gatunkiem typowym. Jednak M. bovis, który zaraża wiele zwierząt, jest starszym gatunkiem ewolucyjnym, który w przeszłości rozprzestrzenił się na ludzi, prawdopodobnie w wyniku masowego picia surowego mleka uzyskiwanego od udomowionego bydła.

 

Na szczególną uwagę zasługuje struktura ściany komórkowej tych bakterii, ponieważ jest unikalna wśród prokariotów i jest główną determinantą zjadliwości bakterii. Kompleks ścian komórkowych zawiera peptydoglikan, ale poza tym składa się ze złożonych lipidów. Ponad 60% ściany komórkowej mykobakterii to lipidy. Frakcja lipidowa ściany komórkowej MTB składa się z trzech głównych składników: kwasów mykolowych, dwumykolanu trehalozy i wosku-D. Wysoka zawartość kwasu mykolowego w ścianach komórkowych powoduje, że prątki zachowują różowy kolor po zabarwieniu kwasoodpornymi barwnikami, takimi jak barwienie metodą Ziehla-Neelsena lub Kinyouna i w badaniu pod mikroskopem.

 

Wysokie stężenie lipidów w ścianie komórkowej prątków sprawia, że są bardzo odporne na działanie antybiotyków, kwasów, alkoholi, a także zasad. Przy dostatecznej wilgotności (bez dostępu światła) w glebie lub kurzu mogą przetrwać nawet kilka lat. W wodzie przeżywają do 3 miesięcy. W kale bydlęcym na łące przeżywają do 13 dni. W kwaśnym mleku zachowują zdolności życiowe do 2 tygodni, w maśle 1 miesiąc, a w serach miękkich nawet pół roku. Prątków nie niszczą też takie procesy technologiczne, jak: wędzenie, peklowanie, czy solenie. Mimo to, aby utrzymać się w naturze, prątki wymagają zakażenia żywicieli rezerwuarowych ssaków.

 

Prątki wykazują znaczną oporność na konwencjonalne środki dezynfekcyjne, natomiast niszczy je 3% roztwór formaldehydu, 2% ług sodowy i 1-2% fenol. Cechuje je też duża wrażliwość na działanie promieniowania UV oraz wysoką temperaturę. Bezpośrednie promienie słoneczne niszczą prątki w ciągu 5 godzin. Rozproszone światło słoneczne niszczy prątki w okresie 5-7 dni. W temperaturze 100°C stają się nieszkodliwe już po kilku sekundach. Temperatura 75°C niszczy je po upływie 15 sekund. Zatem gotowanie lub pasteryzacja powoduje szybkie zabicie prątków gruźlicy.

 

Przebieg choroby

 

Okres inkubacji choroby jest na ogół długi i uzależniony od wielu czynników (ilość i zjadliwość bakterii, stan zdrowotny psa i wydolność jego układu odpornościowego, a w szczególności odporności komórkowej). Rozwój choroby może trwać nawet lata. W zależności od zaawansowania procesu gruźliczego objawy są różne i wyraźne dopiero w przypadku gruźlicy zaawansowanej.

 

Pałeczki gruźlicy dostają się do organizmu drogą oddechową, pokarmową lub przez skórę, w zależności od początkowej drogi narażenia. U psów dominują objawy ze strony układu oddechowego i przewodu pokarmowego, ale mogą wystąpić pewne zmiany skórne. Psy są zwykle zakażane prątkami przez wdychanie czynnika zakaźnego i dlatego mają tendencję do rozwoju chorób układu oddechowego. Gruźlica z reguły atakuje płuca, ale może zająć każdy narząd lub kilka z nich na raz. Do infekcji dochodzi najczęściej poprzez inhalację małych (1-10 µm) kropel zawierających kilka komórek bakteryjnych.

 

Lokalne namnażanie pałeczek może rozwijać się w początkowym miejscu osadzania - określanym jako zespół pierwotny - jak również w regionalnym drenującym węźle chłonnym. Powstawanie ziarniniaka występuje w obu miejscach. Niekompletny pierwotny kompleks odnosi się do infekcji i lokalizacji w węźle chłonnym bez tworzenia zmian chorobowych w miejscu odkładania. Zmianom gruźliczym mogą towarzyszyć procesy wysiękowe. Psy częściej zarażają się M. tuberculosis i wykazują tendencję do rozwoju infekcji dróg oddechowych z całkowitym tworzeniem pierwotnego ogniska. Zarówno ze zmianami w płucach, jak i w węzłach chłonnych. M. tuberculosis częściej infekuje drogi oddechowe ze względu na wysokie zapotrzebowanie na tlen.

 

Aktywacja układu odpornościowego na początkowym etapie infekcji może skutkować pewnym stopniem regresji zmian. Pierwotne ogniska gruźlicze zazwyczaj ulegają wygaszeniu i goją się, pozostawiając małe ziarniniaki (granuloma) zawierające żywe prątki. Granuloma są otoczone cienką warstwą włóknistej tkanki odgraniczającej guzki gruźlicze od zdrowej tkanki płuc. Jeśli jednak komórkowa odpowiedź immunologiczna zawodzi lub zanika, infekcja może się rozprzestrzeniać lub uogólniać.

 

Przejście w przetrwałą chorobę ogniskową lub rozsianą sugeruje wadliwą odporność komórkową. Przy zmniejszonej odporności immunologicznej prątki zostają po prostu uwięzione w komórkach fagocytarnych, gdzie nadal się namnażają, ponieważ organizm nie jest w stanie wyeliminować tych wewnątrzkomórkowych patogenów. Tworzenie ziarniniaka jest zatem odbiciem wysiłków organizmu, by zatrzymać patogeny, które mogą pozostać uśpione i powstrzymane. Jednak osłabienie mechanizmów odporności komórkowej prowadzi do reaktywacji „uśpionych” prątków.

 

W tym przypadku okresowy wysiew prątków do krwi lub limfy skutkuje powstawaniem nowych guzełków lub ziarniniaków w różnych narządach. W sytuacji, gdy doszło do rozsiania zmian gruźliczych w różnych narządach, a zmiany znajdują się mniej więcej na tym samym etapie rozwoju, mamy do czynienia z ostrą gruźlicą prosówkową. Gruźlica, choć powszechnie określana jako długotrwała, wyniszczająca choroba, czasami ma nagły, szybko postępujący przebieg, który kończy się naturalną śmiercią zwierzęcia, bądź eutanazją z wyboru.

 

Zakażenie prątkami niegruźliczymi typu MAC zwykle rozpoczyna się od spożycia patogenów ze środowiska lub skażonej żywności. Prątki niegruźlicze MAC u psów często rozprzestrzeniają się w tkankach limfoidalnych i wielu innych tkankach bez oznak pierwotnego ziarniniaka w miejscu wtargnięcia do organizmu. Prątki mogą być fagocytowane przez makrofagi jelitowe, w którym to czasie infekcja rozwija się w sposób niezauważony. Ostatecznie, przy stresie, nabytej lub wrodzonej immunosupresji, patogeny rozmnażają się i pojawia się choroba.

 

Objawy

 

Większość zarażonych psów nie ma żadnych objawów, ponieważ układ odpornościowy większości psów aktywnie hamuje bakterie. Prowadzone badania wykazały, że w większości przypadków choroba ta występuje podklinicznie z patologicznymi zmianami zlokalizowanymi głównie w płucach i regionalnych węzłach chłonnych. Zmiany opisano również w innych narządach, w tym w ośrodkowym układzie nerwowym, śledzionie, sieci, trzustce, wątrobie, nerkach, jądrach, osierdziu i przeponie.

 

W 2016 roku polscy naukowcy opisali przypadek gruźlicy u psa, u którego głównymi zmianami były masywne zmiany w sercu, zlokalizowane w lewym przedsionku oraz pojedyncze gruzełki w wątrobie i nerce. Był to pierwszy na świecie opisany przypadek gruźlicy serca u psa.

 

Kiedy pojawia się choroba w wyniku zarażenia M. tuberculosis, objawy zwykle obejmują:

  • przewlekły kaszel z trudnościami w oddychaniu lub szybkimi, płytkimi oddechami (efekt powiększonych lokalnych węzłów);

  • postępujące wychudzenie;

  • letarg;

  • osłabienie;

  • słaby apetyt;

  • lekką, zmienną gorączkę;

  • szybsze męczenie się;

  • wysięk ropno-krwisty w jamie opłucnej.

Jeśli zakażenie następuje drogą pokarmową zwykle M. bovis, to jelita są głównym celem patogenu. W przypadku gruźlicy przewodu pokarmowego obserwuje się objawy ogólne opisanej wyżej (z pominięciem kaszlu) oraz:

  • biegunkę;

  • wymioty;

  • żółtaczkę;

  • powiększenie węzłów chłonnych krezkowych;

  • wysięk w jamie otrzewnej;

  • owrzodzenie w okolicach szyi (czasami).

Jeśli infekcja wystąpiła w wyniku ugryzienia, bądź zjedzenia gryzonia zakażonego M. microti objawy kliniczne obejmują:

  • guzkowe zmiany skórne drenujące;

  • owrzodzenia;

  • powiększenie węzłów chłonnych obwodowych;

  • miejscowe zapalenie mięśni;

  • zapalenie stawów;

  • zapalenie kości i szpiku;

  • czasami zapalenie płuc, zakażenie otrzewnej lub rozsiew ogólnoustrojowy.

Uogólnienie procesu chorobowego zwykle skutkuje znacznym pogorszeniem stanu psa i dodatkowymi objawami, które uzależnione są od zajętego narządu/narządów.

 

Diagnoza

 

Diagnoza stawiana jest na podstawie przeprowadzonego wywiadu lekarskiego, wieku pacjenta, sytuacji epizootycznej panującej na danym terenie, badania fizykalnego i badań dodatkowych. Objawy kliniczne nie stanowią jednak jednolitego obrazu choroby. Pomocne może być wykonanie badania RTG klatki piersiowej, które w 40-80% przypadków ujawnia płyn w jamie opłucnej i powiększenie lokalnych węzłów chłonnych (oskrzelowych i śródpiersiowych). U psów może być też widoczne zwapnienie zmian płucnych lub węzłów chłonnych. Powiększenie wątroby, powiększenie śledziony lub powiększenie węzłów chłonnych, z wodobrzuszem lub bez, może być obecne na zdjęciu radiologicznym jamy brzusznej. Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej u zwierząt z infekcjami MTBC może być nietypowe lub może ujawnić powiększenie wątroby, splenomegalię, powiększenie węzłów chłonnych brzucha i/lub wodobrzusze.

 

RTG uwidaczniające gruźlicę płucną

 

Potwierdzenie podejrzenia gruźlicy u psa jest skomplikowane. W diagnostyce można wykorzystać próbę tuberkulinową w celu sprawdzenia stanu przeciwgruźliczej odpowiedzi immunologicznej organizmu. Próbę wykonuje się metodą śródskórną lub podskórną. Na przyśrodkowej stronie uda lub wewnętrznej stronie małżowiny usznej wstrzykuje się 0.1 ml tuberkuliny bydlęcej. Wynik dodatni objawia się wystąpieniem po upływie 48 godzin obrzęku, przekrwienia ewentualnie martwicy w miejscu wstrzyknięcia.

 

Próbę podskórną można wykonać tylko u psa, który nie gorączkuje przez 4 dni przed wykonaniem badania (temperatura musi być mierzona rano i wieczorem). Po wstrzyknięciu roztworu trzeba mierzyć temperaturę co 2 godziny przez 12 godzin. Za wynik dodatni uznaje się taki, gdzie temperatura ciała wzrosła o 1°C w porównaniu do średniej z ostatnich 4 dni.

 

Reakcja na tuberkulinę podaną śródskórnie jest uważana za niekonsekwentną i zawodną u tego gatunku. Podobnie na wynik czasochłonnego i wielokrotnie powtarzanego pomiaru temperatury ciała u podejrzanego psa, po podskórnym wstrzyknięciu tuberkuliny, może mieć wpływ pobudzenie lub inne czynniki. Szacuje się, że 20% wyników tuberkulinizacji wypada fałszywie ujemnie bądź dodatnio. Również testy serologiczne dają psom niewiarygodne wyniki. 

 

Natomiast izolacja bakterii jest powszechnie akceptowaną metodą referencyjną w diagnostyce gruźlicy zarówno u ludzi, jak i u psów. Izolacja bakterii z wysięku z jam surowiczych, wykrztusiny (wymaz z gardła), bioptatu węzłów chłonnych lub ropy z owrzodzeń ma duże znaczenie diagnostyczne. Hodowla mykobakterii stanowi złoty standard w diagnostyce zakażeń MTBC.

 

Niestety konwencjonalna metoda hodowli prątków trwa długo, co związane jest z ich bardzo długim cyklem komórkowym. Kolonie są makroskopowo widoczne zazwyczaj po około dwóch tygodniach i przyjmują charakterystyczny szorstki wygląd przypominający kwiat kalafiora. Stosowanymi podłożami hodowlanymi są podłoże Löwensteina-Jensena, podłoże Middlebrooka i podłoże Sautona. Materiał na posiew brany jest najczęściej trzy razy, w jednodniowych odstępach czasowych.

 

kolenie M. tuberculosis na podłożu Lowenstein-Jensen

 

Rozpoznanie etiologiczne można postawić tylko po izolacji bakterii i ich identyfikacji. Obecnie przeprowadzanie serii testów fenotypowych (biochemicznych) na hodowanych izolatach jest standardową metodą różnicowania gatunków prątków należących do MTBC. Techniki molekularne, takie jak analiza endonukleazy restrykcyjnej PCR, sondowanie DNA i sekwencjonowanie genów 16S rRNA nie rozróżniają gatunków MTBC. Specjalistyczne techniki molekularne do dalszego typowania izolatów MTBC obejmują spoligotyping oraz MIRU-VNTR.

 

W niektórych krajach dostępne są komercyjnie testy oparte na PCR do szybkiego wykrywania DNA Mycobacterium spp. w próbkach klinicznych pobranych od psów. Wyniki testów PCR należy interpretować w świetle wyników klinicznych, a testy PCR należy zawsze stosować z hodowlą mykobakterii, która jest jedynym sposobem potwierdzenia gatunków prątków i umożliwia badanie wrażliwości na leki przeciwdrobnoustrojowe. To ostatnie jest ważne, biorąc pod uwagę konsekwencje zakażeń MTBC dla zdrowia publicznego.

 

W badaniu bakterioskopowym (obiektyw mikroskopowy 100X) prątki można wykryć, o ile ich stężenie przekracza 10 000/ml. Z biomateriału sporządzane są co najmniej dwa preparaty, barwione metodą Ziehla-Neelsena, które muszą być badane przez co najmniej 10 minut. Badanie mikroskopowe nie pozwala odróżnić gatunków zjadliwych od saprofitycznych. Zaletą tego badania jest szybkość, swoistość, a słabością niezbyt duża czułość.

 

prątki gruźlicze widziane pod mikroskopem (barwienie metodą Ziehla-Neelsena)

 

W wynikach histopatologicznych uwidaczniają się charakterystyczne guzki lub ziarniniaki występujące w tkankach, które różnią się wielkością i mogą zlewać się. Guzki składają się z obfitych makrofagów nabłonkowych i mniejszej liczby neutrofili. Wielojądrowe komórki olbrzymie rzadko występują u psów. Ogniska zapalne są otoczone warstwą makrofagów, neutrofili, limfocytów i komórek plazmatycznych oraz zewnętrzną warstwą tkanki ziarninowej. Środek guzka może być martwiczy. Centralna mineralizacja i akumulacja lipidów występuje u niektórych psów zakażonych M. tuberculosis.

 

wieloogniskowe ziarniniaki w płucach

 

Diagnostyka różnicowa

 

Powinna obejmować takie schorzenia, jak:

  • nokardioza;

  • promienica;

  • tularemia;

  • leiszmanioza;

  • bartoneloza;

  • rodokokoza;

  • chłoniak;

  • mięsak limfatyczny;

  • inne nowotwory;

  • infekcje grzybicze.

Leczenie

 

Gruźlica jest chorobą uleczalną, choć jej leczenie jest kosztowne, długotrwałe (od 3 do 12 miesięcy), wymaga zachowania dużego reżimu sanitarnego, podawania odpowiednich i agresywnych leków przeciwgruźliczych, a nawet stosowania chirurgicznego usuwania zmian gruźliczych. Leczenie psów z zakażeniem MTBC jest kontrowersyjne ze względu na obawy związane z możliwością przenoszenia zakażenia na ludzi i inne zwierzęta. Próbę można podjąć w stanach lekkich u psów z prawidłową odpornością i tylko po dokładnym poinformowaniu właścicieli o potencjalnym ryzyku związanym z tą chorobą.

 

Na czas leczenia zwierzę musi być odizolowane i wskazane jest zastosowanie wszelkich środków ostrożności związanych z rozprzestrzenianiem się aerozoli. W stanach zaawansowanych i u psów ze słabą odpornością leczenie zwykle nie jest skutecznie. W takich przypadkach nie zaleca się podejmowania leczenia, głównie ze względu na zagrożenie jakie chory pies stwarza dla człowieka oraz innych zwierząt. Wyborem jest humanitarna eutanazja.
 

Rokowanie

 

Liczba przypadków gruźlicy u psów często pozostaje niewykryta lub jest błędnie przez lekarzy diagnozowana, co z kolei stwarza ryzyko narażenia prątków na oporność w wyniku podjęcia leczenia błędnie zdiagnozowanych jednostek chorobowych różnymi antybiotykami. Trafne rozpoznanie gruźlicy u psa stawiane jest zazwyczaj w bardzo zaawansowanym stadium choroby, a wtedy rokowanie jest bardzo niekorzystne. Leczenie antybiotykami przeciwgruźliczymi w takich sytuacjach jest mało skuteczne, a przede wszystkim nie gwarantuje, że pies przestanie prątkować. Nie zaleca się leczenia. Ze względów bezpieczeństwa większość psów, u których zdiagnozowano gruźlicę, poddaje się eutanazji.

 

Zagrożenie dla ludzi i innych zwierząt

 

Gruźlica jest bakteryjną chorobą zakaźną i zaraźliwą. Może być przenoszona z ludzi na ludzi, z ludzi na zwierzęta i ze zwierząt na ludzi, dlatego też każdy podejrzany przypadek powinien być poddany wnikliwej diagnozie. W przypadku ludzi stosuje się odpowiednie leczenie w celu wyeliminowania choroby. Gruźlica bydła jest zwalczana z urzędu. Leczenia nie stosuje się. Klinicznie chore zwierzęta oraz te, u których śródskórny test tuberkulinizacji wypadł dodatnio, poddaje się ubojowi z konieczności. W przypadku psów leczenie uznaje się za mało zasadne i większość zwierząt poddaje się eutanazji w celu zapobiegania rozprzestrzeniania się choroby wśród innych zwierząt i ludzi. Jeśli w danym gospodarstwie domowym stwierdzono przypadek gruźlicy u psa, wszyscy domownicy (ludzie i inne zwierzęta) powinny być poddani stosownym badaniom w celu wykluczenia choroby. Gospodarstwo domowe powinno być odpowiednio zdezynfekowane.

 

Profilaktyka

 

Na gruźlicę nie ma szczepionki, którą można by zastosować u psów. Wszelkie działania mogą jedynie polegać na zastosowaniu szeroko rozumianej profilaktyki. Wczesne wykrywanie gruźlicy to najważniejsza i najbardziej skuteczna metoda zapobiegania tej chorobie. Chory pies, który przestaje prątkować i zarażać - oznacza sukces epidemiologiczny i społeczny. Ponadto tylko zdrowy i silny organizm jest w stanie skutecznie bronić się przed różnorodnymi patogenami. Dlatego też w pierwszej kolejności należy dbać o dobrą kondycję zwierzęcia (prawidłowe odżywianie, pielęgnacja i higiena środowiska życia psa).

 

W celu zachowania odpowiedniej profilaktyki, należy stosować proste zasady bezpieczeństwa i higieny. Bardzo ważne jest przestrzeganie higieny podczas przygotowywania posiłków dla psów, zwłaszcza tych karmionych surową dietą typu BARF czy RAW. Skarmiając psy surową wołowiną, podrobami wołowymi, nabiałem, dziczyzną i ptactwem należy zwrócić uwagę na to, by mięso i produkty mleczne pochodziły z wiadomego źródła - wolnego od prątków gruźlicy.

 

Na spacerach psy puszczane luzem powinny znajdować się pod nadzorem właściciela. Należy dbać o to, by pies nie pił wody z niewiadomego źródła. Należy również pilnować, by pies nie wąchał i tym bardziej nie zjadał odchodów, padliny, a także nie polował na małe gryzonie i ptaki. Psy powinny być utrzymywane z dala od miejsc, w których ryzyko skażenia prątkami gruźlicy jest potencjalnie wysokie (kurniki, fermy drobiu, chlewnie, obory, pastwiska, ubojnie).

 

Redakcja Świata Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

zebrane materiały własne oraz:

A New Phylogenetic Framework for the Animal-Adapted Mycobacterium tuberculosis Complex Daniela Brites i współ., Front. Microbiol., 27 November 2018;

Gruźlica u ludzi i zwierząt – aktualne dane epidemiologiczne, Monika Krajewska i współ., Życie Weterynaryjne • 2015 • 90(10);

Występowanie gruźlicy bydlęcej w Polsce w latach 2009–2013, Monika Krajewska, Marek Lipiec, Krzysztof Szulowski, Życie Weterynaryjne • 2014 • 89(12);

Intracardiac tuberculomas caused by Mycobacterium tuberculosis in a dog, Olga Szaluś-Jordanow i współ., BMC Veterinary Research volume 12, Article number: 109 (2016);
Choroby zakaźne psów i kotów. Odporność, patologia, terapia - autor: Praca zbiorowa (red.) Z. Gliński, K. Kostro wyd: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne: 2005;
Choroby zakaźne psów, Rafael Ruiz de Gopegui Fernandez, tłumaczenie Karolina Figiel, Edra Urban & Partner, Wrocław 2017;

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768