O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Wąglik - uśpiony wróg

 

Wąglik znany jest od najdawniejszych czasów. Zachorowania ludzi i zwierząt występowały już w 1250 roku p.n.e. na terenach Egiptu i 1200 roku p.n.e. na terenach Azji Mniejszej. Pionierskie naukowe opisy zachorowań ludzi i zwierząt w Polsce datowane są na XVIII wiek. Niemiecki lekarz Aloys Pollender uznawany jest za odkrywcę Bacillus anthracis. Francuski lekarz Casimir Davaine wykazał, że objawom wąglika zawsze towarzyszy ten drobnoustrój. Jednak dopiero w 1876 roku, pracujący w Wolsztynie (teren ówczesnego zaboru pruskiego) Robert Koch, po raz pierwszy wyizolował tlenową laseczkę Bacillus anthracis. Wyhodował on Bacillus anthracis w postaci czystej kultury i wykazał, że bakteria ta tworzy przetrwalniki. Ponadto udowodnił, że wstrzyknięcie bakterii zdrowym zwierzętom jest tożsame z zarażeniem ich wąglikiem. Z kolei Pasteur wykazał, że laseczki wąglika w pewnych określonych warunkach tracą cechy chorobotwórczości (zjadliwości), zachowując właściwości uodparniające przeciwko chorobie. W 1881 roku otrzymał atenuowaną szczepionkę i rozpoczął uodparnianie krów przeciw wąglikowi, potwierdzając wyniki prac Kocha.

 

Wąglik jest przede wszystkim przyczyną gwałtownej śmiertelności u przeżuwaczy, a także zoonozą. W dwudziestoleciu międzywojennym wąglik u zwierząt był w Polsce chorobą dosyć pospolitą. Liczba zachorowań sięgała wówczas około 20 tysięcy rocznie. W czasach powojennych, dzięki wieloletnim masowym szczepieniom bydła i owiec, wprowadzonym rygorystycznym przepisom sanitarno-weterynaryjnym i skutecznej terapii antybiotykowej, liczba zachorowań i zgonów zwierząt w krajach rozwiniętych uległa zmniejszeniu, a co za tym idzie - stopień narażenia ludzi został radykalnie zmniejszony. Aktualnie w regionach endemicznych wąglik występuje nieregularnie z okresami wieloletnich przerw. Zwykle pojawienie się zachorowań powiązane jest z anomaliami pogodowymi. Skutkiem takich nieprawidłowości pogodowych jest przedostawanie się na powierzchnię ziemi endospor, które były uśpione w glebie. Następnie dochodzi do ich spożycia przez gatunki wrażliwe, przekształcenia się w formy wegetatywne i powstania choroby.

 

W krajach rozwiniętych choroba występuje rzadko. Obecnie w krajach takich, jak: Szwecja, Finlandia, Austria, Czechy, Litwa, Łotwa, Dania, Irlandia, Luksemburg czy Polska notuje się jednostkowe przypadki zachorowań zwierząt i/lub ludzi. Zachorowania u ludzi pozostają zazwyczaj w ścisłym związku z przypadkami zachorowań u zwierząt lub występują na terenach dotkniętych wąglikiem w przeszłości. W południowej części Europy, w krajach takich, jak: Rumunia, Węgry i obszar byłej Jugosławii stwierdza się kilkanaście przypadków rocznie. Wąglik nadal jest spotykany w Afryce (zwłaszcza jej środkowej części), Ameryce Środkowej i Południowej, Indonezji, Iranie, Iraku, Indiach, Tajlandii, Chinach, Wietnamie, Kambodży, Albanii i Turcji. Zdarzają się zachorowania zwierząt na pewnych obszarach w krajach rozwiniętych, takich jak Stany Zjednoczone i Rosja. Taki rozkład występowania choroby powiązany jest z prowadzeniem hodowli zwierząt na dużą skalę w dość prymitywny sposób (Syberia, kraje azjatyckie) lub wynika z obiektywnych trudności zwalczania wąglika (kraje afrykańskie).

 

Wąglik występuje najczęściej u zwierząt roślinożernych (bydło, konie, owce, kozy, wielbłądy oraz zwierzyna płowa), które są naturalnym rezerwuarem zarazka. Choroba może też występować u psów, kotów domowych i dzikich zwierząt mięsożernych. Psy cechuje znaczna odporność na zakażenia (w warunkach laboratoryjnych są w stanie przeżyć podskórne wstrzyknięcie nawet około miliona spor laseczki wąglika). Ptaki są niewrażliwe na zakażenia naturalne. Bakteria produkuje niezwykle silne toksyny, które są odpowiedzialne za powstawanie objawów chorobowych oraz przyczyniają się do osiągania wysokiego wskaźnika śmiertelności (zwykle 80% zakażonych zwierząt ginie).

 

 

Chorobę wywołuje Gram-dodatnia bakteria Bacillus anthracis zwana również laseczką wąglika. Obecnie znanych jest 89 szczepów tej bakterii. Bacillus anthracis należy do grupy Bacillus cereus składającej się ze szczepów: Bacillus cereus, Bacillus anthracis, Bacillus thuringiensis, Bacillus weihenstephanensis, Bacillus mycoides i Bacillus pseudomycoides. Pierwsze trzy szczepy są patogenne lub oportunistyczne dla owadów lub ssaków, podczas gdy trzy ostatnie nie są uważane za patogenne. Szczepy tej grupy są genetycznie i fenotypowo niejednorodne, ale niektóre szczepy są bliżej spokrewnione i filogenetycznie zmieszane na poziomie chromosomu.

 

Nazwa gatunku anthracis pochodzi od greckiego słowa anthrakis, co znaczy węgiel i nawiązuje do objawów choroby, czyli czarnych zmian skórnych występujących na ciele zarażonych osób. Komórki wegetatywne tej bakterii mają kształt laseczek o kwadratowych końcach z charakterystycznym przewężeniem w środku komórki. Osiągają 1-8 µm długości i mają 1-1,5 µm szerokości. Hodowane na stałym podłożu, tworzą kolonie o białym zabarwieniu. Na morfologię tych kolonii wpływa obecność otoczki - pozbawione jej szczepy są szorstkie i nierówne, natomiast te posiadające otoczkę są gładkie i mają śluzowatą konsystencję. Bacillus anthracis ma pojedynczy chromosom, który jest kolistą, 5 227 293 pz cząsteczką DNA. Posiada również dwa okrągłe, pozachromosomalne, dwuniciowe plazmidy DNA, pXO1 i pXO2. Zarówno plazmidy pXO1, jak i pXO2 są wymagane do pełnej wirulencji i reprezentują dwie odrębne rodziny plazmidów.

 

gram dodatnie bakterie wąglika tworzące kolonie - widoczne komórki wegetatywne i endospory

barwienie metodą Grama

 

Komórki wegetatywne Bacillus anthracis są odporne na działanie niskich temperatur, jednak nie są w stanie przeżyć poza organizmem zwierzęcia lub człowieka dłużej niż kilka dni. W temperaturze 55-58°C giną po 10-15 minutach, w procesie gnicia giną po upływie 24-48 godzinach, a sok żołądkowy zabija je w ciągu 15-20 minut. Wysuszona krew chorego zwierzęcia może zachować zakaźność nawet przez miesiąc.

 

Szczególną właściwością tych bakterii jest wytwarzanie poza organizmem żywiciela, przy dostępie tlenu atmosferycznego, w temperaturze 12-42.5°C i przy dostatecznej wilgotności, owalnych i leżących pośrodku komórki bakteryjnej przetrwalników, czyli endospor, które charakteryzują się znacznym stopniem odwodnienia zawartej w nich cytoplazmy oraz grubymi i wielowarstwowymi osłonami. W zależności od gatunku, endospory są okrągłe, owalne lub czasami cylindryczne. Są wysoce refrakcyjne i zawierają kwas dipikolinowy. Umożliwiają bakterii przetrwanie skrajnie niekorzystnych warunków (brak wody i substancji odżywczych, wysoka i niska temperatura, wysychanie, promienie UV, niekorzystne pH).

 

Powrót endospor do życia, czyli tzw. germinacja lub kiełkowanie przetrwalnika, polega na pobraniu wody, rozerwaniu ściany i utworzeniu normalnej komórki wegetatywnej. Sygnałem biochemicznym do wyjścia ze stadium endospory jest wzrost stężenia alaniny, adenozyny lub tyrozyny w środowisku.

 

Przetrwalniki laseczki wąglika kiełkują dopiero w korzystnych warunkach środowiskowych (temperatura 8-45°C, pH od 5 do 9, wysoka wilgotność (95%) i obecność substancji odżywczych), takich jak krew i tkanki zwierząt lub człowieka, stanowiące doskonałe źródło substancji odżywczych, to znaczy aminokwasów, nukleozydów i glukozy, która razem z dwuwęglanem stanowi czynnik pobudzający produkcję otoczki. W takich warunkach ilość bakterii ulega podwojeniu już po 30 - 60 minutach.

 

Przetrwalniki są zasadniczą przyczyną nawracającego pojawiania się tej choroby. Związane jest to z trudnościami ze zniszczeniem form przetrwalnikowych w środowisku bytowania zwierząt wrażliwych i ludzi. W glebie, wełnie lub sierści zakażonych zwierząt przetrwalniki mogą zachować żywotność przez dziesiątki lat. Warunkami sprzyjającymi do utrzymywania się żywotnych przetrwalników wąglika w środowisku są: żyzność gleby, odczyn zasadowy, duża wilgotność, optymalna temperatura i obecność jonów wapnia.

 

Postacie wegetatywne laseczki wąglika są wrażliwe na szeroko stosowane środki dezynfekcyjne i ogrzewanie. Przetrwalniki z kolei wykazują dużą oporność na czynniki środowiskowe, a mianowicie: wysokie i niskie temperatury (giną dopiero po kilku minutach gotowania), zróżnicowane pH, wysychanie (nie niszczy ich w ogóle, mogą zachować zdolność do namnażania i patogenność nawet od 32 do 50 lat) oraz różnorodne związki chemiczne (w tym środki dezynfekcyjne). Są ponadto oporne na promieniowanie jonizujące oraz inne niekorzystne czynniki fizyczne. Bezpośrednie światło słoneczne zabija przetrwalniki po 100 godzinach. Gorące (100-140°C) i suche powietrze niszczy je po 3 godzinach. Jedynie kilka silnie działających środków chemicznych i drastycznych metod postępowania jest w stanie, w sposób nie budzący zastrzeżeń, zniszczyć przetrwalniki wąglika. Podstawowymi środkami stosowanymi do dezynfekcji są: formaldehyd, aldehyd glutarowy, nadtlenek wodoru i kwas nadoctowy. Dwie z ostatnich wymienionych substancji nie są skuteczne, gdy w dezynfekowanym środowisku znajduje się krew. Czas działania preparatów na przetrwalniki uzależniony jest od stężenia środka i wynosi od kilkunastu minut do kilkunastu godzin.

 

Postacie wegetatywne wąglika nie są zakaźne. Nie mogą być czynnikiem zakaźnym dla człowieka ani zwierzęcia. Zagrożeniem dla człowieka i zwierząt stanowią przetrwalniki. Pierwotnym źródłem zakażenia są zwłoki padłych zwierząt z powodu wąglika oraz wydaliny chorych zwierząt. Zasadnicze znaczenie dla epizootiologii wąglika ma zjawisko wytwarzania przez bakterie wąglika przetrwalników, które mogą pozostawać w ziemi przez dziesiątki lat. Do skażenia środowiska zwykle dochodzi na skutek wymywania z gleby wspomnianych przetrwalników bakterii, na skutek podnoszenia się wód gruntowych, zwłaszcza po obfitych opadach. Środowisko może również ulec skażeniu w wyniku okresowego zalewania i wymywania gleby z pól, pastwisk i nieużytków, na których wcześniej grzebano zwłoki zwierząt padłych z tej przyczyny. W czasie powodzi wypłukiwane z gleby przetrwalniki mogą być przenoszone wraz z wodą na wielokilometrowe odległości. W krajach, w których panują stosunkowo niskie temperatury, w wyniku jej okresowego - znacznego wzrostu, może dochodzić do nadmiernego topnienia śniegu i rozmarzania gleby, co sprzyja uwalnianiu form przetrwalnikowych uwięzionych w zmarzlinie. Dużym zagrożeniem wąglikowym pozostają także tereny czynnych i byłych garbarni oraz zakładów przetwarzających surowce zwierzęce.

 

Zwierzęta mięsożerne (w tym psy) oraz ludzie zakażają się głównie po zjedzeniu surowego, bądź niedogotowanego mięsa (i jego przetworów) pochodzącego od zwierząt zakażonych. Bakterie pod postacią przetrwalników mogą również wniknąć do organizmu razem ze skażoną wodą lub powietrzem. Wydaje się, że psy są stosunkowo odporne na zakażenie drogą oddechową. Zakażenie bezpośrednie z jednego zwierzęcia na drugie jest możliwe tylko wtedy, gdy krew lub wydaliny zwierzęcia chorego dostaną się na świeże rany lub błonę śluzową. Owady (zwłaszcza te gryzące, siadające na padłych zwierzętach i żerujące na ich krwi oraz innych wydalinach) mogą odgrywać pewną rolę w mechanicznym roznoszeniu bakterii i zarażaniu innych zwierząt i ludzi.

 

Bacillus anthracis różni się od pokrewnych sobie gatunków tym, że podczas zakażenia gospodarza wytwarza dwa czynniki wirulencji: toksynę zwaną antraks, która zbudowana jest z trzech białkowych komponentów (dopiero po połączeniu warunkują zjadliwość bakterii) oraz otoczkę zbudowaną z poli-D-glutaminianu, która uniemożliwia fagocytozę bakterii przez układ odpornościowy gospodarza. Jej obecność pełni zatem istotną rolę w pierwszym etapie patogenezy, czyli tzw. inwazji.

 

Wąglik może powodować różne typy chorób. Dermatologiczna (skórna) postać wąglika (najczęściej występująca u ludzi), powoduje miejscowe zapalenie i tworzenie się czarnych krost na skórze. Forma jelitowa, która pojawia się, gdy spożywana jest duża liczba organizmów i następuje zapalenie błony śluzowej jelit, powoduje krwawą biegunkę. Postać płucna rozwija się, gdy duża liczba przetrwalników jest wdychana do płuc, powodując zapalenie płuc i problemy z oddychaniem.

 

Po ekspozycji na bakterie typowy okres inkubacji wynosi od 3 do 7 dni. Gdy przetrwalniki dostaną się do organizmu zwierzęcia lub człowieka, przemieniają się w formy wegetatywne, rozmnażają się i rozprzestrzeniają po całym ciele przez układ krwi i układ limfatyczny (immunologiczny). Bakterie wytwarzają silną i śmiertelną toksynę, która powoduje śmierć komórek i rozpad tkanek zakażonych bakteriami. Konsekwencją takiego destrukcyjnego działania bakterii jest krwawienie wewnątrz organizmu, zapalenie i uszkodzenie narządów, które może ostatecznie prowadzić do niewydolności wielonarządowej, wstrząsu i śmierci.

 

W zależności od drogi zakażenia, gospodarza i czynników potencjalnie specyficznych dla szczepu, wąglik może mieć kilka różnych prezentacji klinicznych. U zwierząt roślinożernych wąglik często występuje jako ostra posocznica z wysoką śmiertelnością, czemu często towarzyszy krwotoczne zapalenie węzłów chłonnych. U psów, ludzi, koni i świń zazwyczaj choroba przebiega w mniej ostry sposób, choć potencjalnie też jest niebezpieczna i śmiertelna.

 

Stosunkowo rzadko u psów choroba może przebiegać w postaci nadostrej, która charakteryzuje się nagłym padnięciem zwierzęcia, bez żadnych oznak zwiastujących chorobę. W postaci ostrej i podostrej choroba przejawia się ciężkim zatruciem krwi (posocznica), któremu towarzyszy zapalenie jamy ustnej i gardła oraz masywny obrzęk tkanek podskórnych, zwłaszcza w okolicy głowy, szyi i śródpiersia. Śmierć następuje w ciągu kilku godzin i jest kompilacją zatrucia, uduszenia i wstrząsu. U psów choroba może też przebiegać w postaci przewlekłego zapalenia przewodu pokarmowego, co bezpośrednio powiązane jest ze spożyciem skażonego mięsa. Objawy obejmują obrzęk głowy i szyi, miejscowe zapalenie, martwicę i obrzęk górnego odcinka przewodu pokarmowego, w tym wątroby. Może również wystąpić powiększenie węzłów chłonnych. Nieswoiste objawy obejmują także wymioty, biegunkę, zaparcia, utratę apetytu, gorączkę, drżenie mięśni, nieskoordynowane ruchy. Pogarszający się stan psa może manifestować się ciężkim, krwotocznym, często śmiertelnym zapaleniem żołądka i jelit.

 

Diagnoza oparta na objawach jest trudna, ponieważ wiele infekcji i innych stanów (takich jak zatrucie) może mieć objawy podobne do wąglika. W diagnostyce różnicowej u psów należy wziąć pod uwagę ostre zakażenia ogólnoustrojowe, obrzęk gardła wywołany innymi przyczynami i choroby przebiegające z gwałtownym krwawieniem. Diagnoza wymaga zastosowania analizy laboratoryjnej próbek krwi potencjalnie zakażonego zwierzęcia, aby potwierdzić obecność bakterii. Próbki muszą być pobierane ostrożnie, tak aby uniknąć zanieczyszczenia środowiska i zminimalizować ryzyko narażenia na zakażenie człowieka.

 

W hodowlach na stałych podłożach i płynnych pożywkach bakterie tworzą długie łańcuszkowe ugrupowania. Identyfikacja bakterii wąglika polega na przeprowadzeniu testów na właściwości biochemiczne kolonii hodowanych na sztucznych podłożach. Obecnie w tym celu stosuje się również techniki oparte na reakcji PCR, która wykrywa obecność materiału genetycznego bakterii w badanej próbce. Poszczególne szczepy bakterii różnią się między sobą liczbą i lokalizacją tandemowych powtórzeń, które można analizować za pomocą metody MVLA. Testy Western blot i ELISA do wykrywania przeciwciał są dostępne w niektórych laboratoriach referencyjnych. W diagnostyce można także wykorzystać utrwalone rozmazy krwi barwione metodą Loefflera lub MacFadeana, są one jednak obarczone dużym ryzykiem otrzymania wyników fałszywie ujemnych.

 

rozmaz krwi barwiony metodą Giemsy wykazujący charakterystyczne bakterie Bacillus anthracis

 

kolonie Bacillus anthracis na stałej pożywce

 

Leczenie jest wysoce skuteczne we wczesnych stadiach zakażenia. Bakteria wąglika jest podatna na wiele antybiotyków. Odpowiednio wcześnie zaczęte u psów leczenie penicyliną wykazuje wysoką skuteczność. Oksytetracyklina podawana codziennie w dawkach podzielonych jest również skuteczna w leczeniu wąglika. Inne antybiotyki, które można stosować w leczeniu to: amoksycylina, chloramfenikol, cyprofloksacyna, doksycyklina, erytromycyna, gentamycyna, streptomycyna i sulfonamidy, ale ich skuteczność w porównaniu z penicyliną i tetracyklinami nie była oceniana w warunkach terenowych. Wymagany czas podawania leku nie jest znany, ale prawdopodobnie czas leczenia zbliżony jest do tego stosowanego u ludzi i wynosi od 45 do 60 dni. Oprócz terapii antybiotykowej konieczne może być wprowadzenie szeroko rozumianej terapii wspomagającej. Należy zdawać sobie sprawę z faktu, że zbyt późne podanie antybiotyku, co prawda doprowadzi do zabicia bakterii, ale nie cofnie poczynionych przez nie uszkodzeń, ani nie powstrzyma destrukcyjnego działania uwolnionej toksyny, która doprowadzi do znaczących uszkodzeń i przyczyni się do śmierci zwierzęcia.

 

Rokowanie jest zawsze ostrożne i uzależnione jest od stanu zwierzęcia, zjadliwości bakterii i formy choroby.

 

Bakterie wąglika mogą być wykorzystane jako broń biologiczna i są uważane za jedno z najpoważniejszych zagrożeń bioterrorystycznych. Wąglik jest groźną dla człowieka zoonozą. Choroba ta znajduje się na liście chorób Światowej Organizacji Zdrowia Zwierząt (lista B OIE) podlegających obowiązkowi zgłaszania. W Polsce choroba zwalczana jest z urzędu. Posiadacz chorego zwierzęcia, który zauważył objawy nasuwające podejrzenie choroby zakaźnej zgodnie z ustawą z dnia 11 marca 2004 roku o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt jest zobowiązany do natychmiastowego zgłoszenia podejrzenia choroby do powiatowego lekarza weterynarii bezpośrednio lub za pośrednictwem lekarza weterynarii albo wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Niedopełnienie tego obowiązku stanowi wykroczenie podlegające karze aresztu, ograniczenia wolności albo karze grzywny. Zwalczanie wąglika odbywa się na podstawie Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 5 maja 2005 r. w sprawie zwalczania wąglika (Dz.U. 2005 nr 88 poz. 750).

 

Jeśli chory pies zostanie poddany leczeniu, to należy przy tym zachować najwyższe środki ostrożności, aby powstrzymać chorobę i zapobiec jej rozprzestrzenianiu się w środowisku:

  • powiadomienie odpowiednich służb weterynaryjnych;

  • zastosowanie kwarantanny;

  • odizolowanie psa od innych zwierząt i ograniczenie kontaktu z ludźmi do niezbędnego minimum;

  • podjęcie stosownego leczenia;

  • częste kąpiele psa w celu oczyszczenia sierści z ewentualnych bakterii i jej przetrwalników;

  • niszczenie termicznie (spalanie) lub odkażanie odchodów i wydzielin psa;

  • dezynfekcja środowiska życia psa;

  • dezynfekcja bądź utylizacja wszystkich narzędzi i materiałów użytych w trakcie trwania terapii;

  • dezynfekcja ewentualnie utylizacja zabawek, posłań i innych akcesoriów oraz przedmiotów, z którymi pies miał styczność;

  • zastosowanie najwyższego stopnia procedur sanitarnych przez osoby zajmujące się chorym zwierzęciem;

  • stosowanie środków odstraszających owady.

W badaniach na zwierzętach naczelnych ustalono, że aerozolowa dawka infekcyjna dla ludzi wynosi od 8 do 50 000 przetrwalników. Należy mieć świadomość, że osoby mające kontakt z przetrwalnikami bakterii mogą nagle zachorować, nawet do 8 tygodni po ekspozycji. Można temu zapobiegać przez podawanie antybiotyków, codziennie przez około 60 dni. Okres podawania antybiotyków może być skrócony przez podanie szczepionki. Prace doświadczalne sugerują, że 2 dawki bezkomórkowej szczepionki, podane co 15 dni, mogą stworzyć ochronę rozpoczynającą się po 30 dniach od pierwszego zastrzyku. Śmiertelność wśród nie leczonych ludzi, chorujących na płucną formę wąglika sięga 100%. W formie jelitowej śmiertelność sięga 50%, a w formie skórnej tzw. "czarnej kroście" jest najniższa i oscyluje w granicach 20%.

 

Zapobieganie polega przede wszystkim na zwalczaniu choroby wśród zwierząt. Niezwykle istotna jest również dokładna kontrola surowców pochodzenia zwierzęcego stosowanych zarówno w przemyśle spożywczym jak i innych jego gałęziach. Należy także pamiętać o zachowaniu podstawowych zasadach higieny i stosowaniu podwyższonych środków ostrożności przy obchodzeniu się ze zwierzętami stanowiącymi rezerwuar dla bakterii, jak również pozyskanymi od nich surowcami. Psy powinny być skarmiane mięsem pochodzącym z wiadomego źródła, które zostało dopuszczone do obrotu. Ryzyko zachorowania może być większe na terenach wypasu bydła i owiec oraz w obrębie dużych gospodarstw rolnych nastawionych na produkcję mięsa, mleka, skór i/lub wełny, a także w obrębie garbarni, zakładów utylizacji czy przetwarzających produkty pochodzenia zwierzęcego, dlatego też warto ograniczyć bytowanie psa w takich miejscach.

 

Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

- materiały już opublikowane na stronie Portalu "Świat Czarnego Teriera", zebrane materiały własne oraz:

- Choroby zakaźne psów T. Frymus, SI-MA 1999;

- Choroby zakaźne zwierząt domowych z elementami Zoonoz pod red. Stanisława Winiarczyka i Zbigniewa Grądzkiego, wyd 2 poprawione;

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768