O Rasie

Pochodzenie

Zdrowie

Żywienie

Psychika

 Szkolenie

Hodowla

Szczenięta

Pielęgnacja

Wystawy

Statystyka

Biblioteka

Ranking

Galeria

Kynologia

Prawo

Pobieralnia

S.O.S

Rozmaitości

Linkownia

 

Niewielka przywra, światowy problem

 

Przywry to niepozorne z wyglądu, maleńkie organizmy, które są niemal wszędzie. Nawet nie dostrzeżesz kiedy i jak zaatakują Twojego psa. Jak na tak niewielkie płazińce, potrafią w organizmie poczynić naprawdę wielkie szkody. Przywry przechodzą skomplikowane cykle życiowe z wieloma postaciami larwalnymi. Niektóre larwy są wolno żyjące, inne bytują w ciele różnych żywicieli pośrednich. Przywry w większości są pasożytami wewnętrznymi kręgowców, którzy są ich gospodarzami ostatecznymi, gdzie mogą rozmnażać się płciowo. Gospodarzem pośrednim, w którym następuje rozmnażanie bezpłciowe, zwykle jest ślimak. Lista przywr, które mogą zakażać psy jest stosunkowo długa, a ryzyko infekcji uzależnione jest od regionu występowania danej przywry, dostępności odpowiednich gospodarzy i warunków środowiskowych, dlatego też w niniejszym opracowaniu skupimy się jednie na tych, które przede wszystkim stanowią zagrożenie dla psów w Europie.

 

Alaria alata zwana zwyczajowo motyliczką mięśniową, to niewielka przywra długości 3-6 mm i szerokości 0.5-2 mm, o charakterystycznym kształcie. Jej ciało jest podzielone na dwie części, z której przednia (spłaszczona) jest dłuższa i szersza od tylnej. Przywra ta ma słabo wykształcone przyssawki. Jaja szaro-brązowe, zaopatrzone w wieczko, zawierają zygotę i materiał zapasowy. Dość duże: 98-134 µm x 62-68 µm. Postaci larwalne mogą występować w łącznotkankowych cystach (między włóknami mięśniowymi) jako 0.4-0.6 mm owalne larwy. Motyliczka mięśniowa to kosmopolityczna przywra pasożytnicza. Występuje w Europie, głównie na terenach wilgotnych zasiedlonych przez ślimaki i płazy.

 

Cykl rozwojowy pasożyta jest złożony. Żywicielem ostatecznym są zwierzęta mięsożerne należące do psowatych, kotowatych oraz łasicowatych. W Polsce najczęściej żywicielem ostatecznym jest lis rudy oraz jenot, rzadziej natomiast wilk. Notowane są również zakażenia psów, Alaria alata, a także gatunkiem Alaria canis.

 

W przewodzie pokarmowym żywiciela ostatecznego motyliczka mięśniowa osiąga dojrzałość płciową i po 92-114 dniach jest zdolna do złożenia jaj, które są wydalane z kałem. Po dostaniu się do wody, z jaj wydostają się miracidia, które aktywnie poszukują żywiciela pośredniego (ślimaków zatoczków pospolitych lub zatoczków ostrokrawędziastych). Po wniknięciu do ciała ślimaka miracidia przekształcają się w sporocysty macierzyste (a w nich sporocysty potomne). Ze sporocyst wykształcają się larwy cerkarie (typ - furocerkarie). Drugim żywicielem pośrednim, do którego wnikają furocerkarie po opuszczeniu ciała ślimaka są kijanki, lub żaby, w których larwy przekształcają się w mezocerkarie. W kijankach bytują one swobodnie, natomiast u żab otorbiają się w mięśniach.

 

Żywiciel ostateczny zaraża się poprzez spożycie żywicieli pośrednich zawierających mezocerkarie. Larwa motyliczki mięśniowej po połknięciu przez żywiciela ostatecznego przebija ścianę jego żołądka (albo jelita cienkiego) i przechodzi do jamy brzusznej. Potem przez przeponę wnika do jamy piersiowej i do miąższu płuc. Od czasu dostania się do organizmu psa do osiedlenia się w jego płucach mija około 24 godzin. W płucach przebywa około 12 dni i przeobraża się w postać młodej przywry. Ta wędruje do tchawicy i gardła gdzie jest połykana i dostaje się ponownie do przewodu pokarmowego. Larwy odbywają skomplikowaną wędrówkę przez organizm żywiciela ostatecznego, aby na końcu dojrzeć w jelicie cienkim.

 

Alaria alata

 

Do zarażenia żywiciela ostatecznego może również dochodzić po zjedzeniu żywiciela przypadkowego. Mogą nim być różne zwierzęta wszystkożerne i mięsożerne, takie jak dziki, norki, myszy, ptaki, gady, szczury, kuny, tchórze, świnie domowe, dzikie gęsi. U żywicieli nietypowych (rezerwuarowych, paratenicznych) pasożyt nie kończy rozwoju i pozostaje w tkankach w formie mezocerkarii, które osiedlają się w tkance mięśniowej i tłuszczowej, zachowując zdolność do inwazji. Zjedzenie tkanek żywiciela paratenicznego przez żywiciela ostatecznego umożliwia pasożytowi dokończenie cyklu rozwojowego i osiągnięcie dojrzałości. Natomiast zjedzenie tkanek zawierających mezocerkarie przez kolejnego żywiciela paratenicznego jest tylko zmianą miejsca pobytu formy larwalnej pasożyta.

 

Motyliczka mięśniowa pasożytuje w jelicie cienkim. Dojrzałe przywry przyczepione do ściany jelita żywiciela są mało patogenne i nie wywołują widocznych objawów chorobowych, natomiast zupełnie inaczej oddziałują na gospodarza młodociane postacie rozwojowe. Zakażenie motyliczką mięśniową może wywoływać nieżytowe stany zapalne jelit. W fazie wędrówki mezocerkarii - w zależności od intensywności zakażenia może dojść do podrażnienia otrzewnej i płuc (krwotoki płucne). Obserwowane objawy to: podniesiona wewnętrzna ciepłota ciała, bolesny, utrudniony oddech, biegunki, wymioty i osłabiony albo zmienny apetyt. W przypadku szczeniąt mogą wystąpić objawy przypominające padaczkę. Tkanki zwierzęce z motyliczką mięśniową mogą być potencjalnym źródłem zarażenia dla człowieka. Alarioza - przywrzyca, to zoonoza o rosnącym znaczeniu, której przyczyną są formy larwalne przywr występujące w mięśniach, nazywane zwyczajowo motyliczką mięśniową - Distomum musculorum suis. U chorego może wystąpić pokrzywka, skurcze oskrzeli, guz podskórny różnych rozmiarów.

 

Opisthorchis felineus zwana również przywrą kocią wątrobową, to niezbyt dużych rozmiarów przywra o lancetowatym kształcie, która osiąga do 13 mm długości i do 2 mm szerokości. Jaja małe 26-30 x 15 µm o charakterystycznym kształcie. Na jednym biegunie mają wieczko, a na przeciwległym guziczek. W chwili wydalenia jajo zawiera wykształcone miracidium. Przywra zasiedla przewody żółciowe wątroby lub woreczek żółciowy. Przywra notowana jest w Hiszpanii, we Włoszech, w Albanii, w Grecji, we Francji, w Macedonii, w Szwajcarii, w Niemczech, w Polsce, w Rosji, w Turcji i na Kaukazie.

 

Przywra ta potrzebuje, do swojego rozwoju dwóch żywicieli pośrednich. Pierwszym z nich są zazwyczaj ślimaki Bythynia leachi, Bithynia inflata, Bithynia troschelii i Bithynia tentaculata. Drugim pośrednim żywicielem są ryby słodkowodne: Leuciscus idus, Tinca tinca, Abramis brama, leszcz białooki Ballerus sapa, Barbus barbus, karp pospolity Cyprinus carpio, Blicca bjoerkna, Leuciscus idus, Alburnus alburnus, Aspius aspius i wzdręga pospolita Scardinius erythropthalmus. Po zjedzeniu jaja przez odpowiedniego ślimaka, zaczyna się ono przekształcać początkowo w orzęsione miracydium, następnie w sporocystę, redię i inwazyjną cerkarię. Wydalona, zdolna do pływania cerkaria atakuje ciało słodkowodnej ryby, gdzie w mięśniach otorbia się tworząc metacerkarie. Następnym etapem w życiu przywry jest znalezienie żywiciela ostatecznego, jakim są ssaki odżywiające się rybami m.in. psy, lisy, koty, szczury, świnie, króliki, foki, lwy, rosomaki, kuny, tchórze. Prawdopodobnie możliwe jest także zakażenie poprzez zjedzenie niedomytej zieleniny zawierającej pośrednie formy rozwojowe. Zjedzona larwa dostaje się do dwunastnicy, gdzie za pomocą brodawki Vatera wędruje do dróg żółciowych, gdzie osiąga dojrzałość płciową. Nowe jaja składane są po ok. 3-4 tygodniach przez dorosłe osobniki zakotwiczone w błonie śluzowej dróg żółciowych lub trzustkowych.

 

Pasożyt ten uszkadza w sposób mechaniczny jelita, miąższ wątroby, przewody żółciowe. Często występująca duża ilość przywr prowadzi do zaczopowania przewodów żółciowych. Długotrwała obecność tych przywr w przewodzie żółciowym powoduje rozrost nabłonka i zwłóknienie ściany przewodu. Zmiany nowotworowe w wątrobie lub trzustce obserwowano u psów w przypadkach przewlekłych i ciężkich.

 

Opisthorchis felineus

 

Objawy zakażenia obejmują: zaburzenia przewodu pokarmowego, wymioty, osłabiony apetyt, wychudzenie, powiększenie brzucha, wyniszczenie, żółtaczkę, gorączkę. Produkty przemiany materii tej przywry działają uczulająco na żywiciela. Tkanki zwierzęce z przywrą kocią wątrobową, niedomyta zielenina i skażona woda mogą być potencjalnym źródłem zarażenia również dla człowieka. Opistochoroza - to zoonoza, choroba niebezpieczna dla ludzi. Większość zarażeń jest asymptomatyczna. Przy dłużej trwającej infestacji objawy mogą być bardziej nasilone.

 

Dicrocoelium dendriticum zwana też motyliczką wątrobową, to dość spora przywra. Osiąga około 4-12 mm długości i 1.5-3 mm szerokości. Ciało spłaszczone, lancetowate, najszersze w tylnej części, niesegmentowane. Posiada dwa nieuzbrojone (bez haczyków) narządy czepne: przyssawki - gębową i brzuszną, przy czym ta druga jest większa. Wewnątrz przyssawki gębowej obecny jest aparat gębowy. Zwierzęta te są obojnakami. Macica większa, w stosunku do rozmiaru ciała, niż u pozostałych przywr wewnętrznych, nieduże żółtniki umiejscowione w połowie długości ciała po bokach.

 

Przywra ta jest pasożytem kosmopolitycznym, występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Australii. Najczęściej występuje na terenach górzystych, z glebą o dużej zawartości wapnia. Wynika to ze środowiska życia ślimaka, który jest jej żywicielem pośrednim tej przywry.

 

Motyliczka wątrobowa potrzebuje do swojego rozwoju dwóch żywicieli pośrednich. Pierwszymi z nich w Europie są ślimaki z rodzaju Helicella i Zebrina. Ślimak zaraża się, zjadając jaja zawierające miracidium. W jego jelicie larwa wykluwa się i wędruje do wątrobotrzustki, gdzie przekształca się w sporocystę. Sporocysta rozmnaża się partenogenetycznie, dając kolejne pokolenie sporocyst, a potem cerkarie. Cerkarie dostają się do jamy płaszczowej ślimaka, a następnie są usuwane z jego organizmu ze śluzem. Drugim żywicielem pośrednim są mrówki Formica fusca, Formica gagates, Formica rufibarbis. Cekarie są zjadane razem z roślinami, na których się osadzą, przez mrówki. W organizmach mrówek jedna cerkaria wędruje w stronę mózgu, przekształca się w metacerkarię i tworzy cystę w zwoju podprzełykowym. Cysta wpływa na zachowanie mrówki, powodując, że podczas dnia wchodzi ona na liście traw lub roślin polnych, co zwiększa szansę na zjedzenie przez żywiciela ostatecznego. W nocy mrówka powraca do normalnego zachowania, by rano znów czekać na zjedzenie. Metacerkarie są zjadane razem z trawą przez przeżuwacze, u których osiedlają się w drogach żółciowych. Po zapłodnieniu krzyżowym składają jaja. Jaja wydostają się na zewnątrz wraz z kałem.

 

Dicrocoelium dendriticum

 

Przeżuwacze są żywicielami ostatecznymi tej przywry, ale czasami zdarza się, że po przypadkowym połknięciu zakażonej mrówki mogą nimi stać się inne zwierzęta (w tym psy). Najczęściej zakażenie przebiega bezobjawowo.  Przy zarażeniu dużą ilością motyliczek objawy mogą obejmować kolkę żółciową, ogólne zaburzenia trawienia, w tym wzdęcia i biegunkę, przerost nabłonka dróg żółciowych, powiększenie wątroby (hepatomegalię ) lub zapalenie wątroby (marskość). Ze względu na wysoce specyficzny charakter cyklu życiowego tego pasożyta, infekcje u ludzi są na ogół rzadkie, ale możliwe po przypadkowym spożyciu mrówek, bądź wody skażonej przez zakażone mrówki. Choroba pasożytnicza powodowana przez motyliczkę wątrobową to dikrocelioza.

 

 

Inne gatunki przywr, zwykle niepatogenne, które okazjonalnie są diagnozowane i zasiedlają jelita psów to: jedna z najmniejszych przywr Heterophyes heterophyes notowana w Egipcie, we Francji, w Sudanie, w Izraelu, w Brazylii, w Hiszpanii, w Turcji, w Iranie, w Indiach i w Rosji. Często w Afryce Północnej, Azji Mniejszej, Korei, Chinach, Japonii na Tajwanie i na FilipinachApophallus donicus notowana w Ameryce Północnej i Europie Wschodniej oraz Cryptocotyle lingua notowana w Ameryce Północnej, Europie i Azji. Ich cykle życiowe obejmują ślimaki jako pierwszych żywicieli pośrednich i ryby jako drugich żywicieli pośrednich, w których metakeraria przechodzą w otoczkę. Żywiciel ostateczny zaraża się przywrami przez zjedzenie surowych lub niedogotowanych ryb z metacerkariami. W przewodzie pokarmowym żywiciela ostatecznego metacerkarie przyczepiają się do ściany jelita cienkiego i dojrzewają do postaci dorosłych. Człowiek może ulec zarażeniu Heterophyes heterophyes i Cryptocotyle lingua. Choroba wywoływana przez Heterophyes heterophyes określana jest jako heterophyoza.

 

Inne gatunki przywr, które okazjonalnie diagnozowane są i zasiedlają przewody żółciowe oraz wątrobę psów to: małych rozmiarów przywra łopatkowatego kształtu Metorchis albidus. Rzadko powodująca jakiekolwiek rozpoznawalne objawy kliniczne. Notowana w Europie i wokół Morza Śródziemnego oraz  listkowatego kształtu, nieco spłaszczona i najszersza w przedniej części Fasciola hepatica zwana również motylicą wątrobową notowana na całym świecie. Ich cykle życiowe obejmują ślimaki jako pierwszych żywicieli pośrednich. Metorchis albidus wymaga jeszcze drugiego żywiciela pośredniego tj. niektóre słodkowodne ryby. Żywicielem ostatecznym Metorchis albidus są różne zwierzęta drapieżne, w tym lisy, norki, wydry, psy, koty. Żywiciel ostateczny zaraża się zjadając surowe, bądź niedogotowane ryby zarażone pasożytem. Z kolei żywicielem ostatecznym motylicy wątrobowej są głównie roślinożercy - bydło, owce, kozy. Sporadycznie może występować u wszystkich gatunków ssaków, w tym u psów. Psy na obszarach wiejskich są bardziej narażone na zakażenie wodą pitną lub zjedzeniem roślinności wodnej zanieczyszczonej larwami. Ponadto do zakażenia może dojść w wyniku spożycia surowej wątroby zwłaszcza bydła, owiec, kóz zanieczyszczonej młodymi przywrami. Zakażenie przejawia się ogólnymi zaburzeniami trawienia, funkcji wątrobyi, osłabieniem, wyniszczeniem organizmu, utratą apetytu, obrzękiem. Objawy są często zmienne. W skrajnym przypadku inwazja przywr prowadzi do żółtaczki, ostrego zapalenia wątroby, zapalenia otrzewnej. Motylica wątrobowa jest również groźna dla ludzi. Do zarażenia człowieka może dojść w wyniku spożycia roślin wodnych, takich jak rukiew wodna, lub wody zawierającej otorbione metacerkarie. Nieprzestrzeganie zasad higieny żywności czy przypadkowe kąpiele lub picie nieprzegotowanej wody z niewielkich zbiorników wód stojących stanowią realne czynniki ryzyka wystąpienia fascjolozy.

 

Diagnoza

 

Obecność pasożytów wewnętrznych to jeden z najistotniejszych problemów dotykających psy i stanowiących realne zagrożenie również dla człowieka oraz innych zwierząt. Polakom w ich domach towarzyszy około 6 milionów psów. Na występowanie pasożytów wewnętrznych u psów ma wpływ wiele czynników, wśród nich najistotniejsze to położenie geograficzne, klimatyczne, pory roku, warunki życiowe i bytowe psów, odpowiednia pielęgnacja i zachowanie higieny.

 

Zagrożenia dla zdrowia, a nawet życia psów jest bardzo duże. Przede wszystkim pasożyty poprzez żerowanie pozbawiają psa znacznej ilości pokarmu, swoimi odchodami powodują zatruwanie jego organizmu szkodliwymi substancjami przemiany materii (jest to szczególnie niebezpieczne dla szczeniąt), prowadzą do destrukcji samego organizmu. I tak np. inwazje pasożytnicze przewodu pokarmowego powodują rozliczne dolegliwości, poczynając od lekkich biegunek, kończąc na niedokrwistości, wycieńczeniu, a nawet śmierci. Pies traci również odporność, wykonywane szczepienia nie spełniają swojej pełnej roli i w efekcie pies staje się podatny na wiele chorób.

 

Diagnostyka opiera się głównie na badaniu koproskopowym (badaniu kału). Podczas takiego badania poszukuje się metodą dekantacji lub flotacji jaj przywr, przy czym należy podkreślić, że w przypadku wielu gatunków odróżnienie ich i określenie gatunku jest bardzo trudne. Należy jednak pamiętać, że pozytywny wynik świadczy o zarażeniu, a wynik negatywny wcale zarażenia nie wyklucza (możliwość wyników fałszywie ujemnych). Należy wykonać wiele badań kału, aby poprawić wskaźnik wykrywalności i uniknąć fałszywie negatywnych wyników. Każdy właściciel psa powinien pamiętać, że zapobieganie i zwalczanie infekcji pasożytniczych jest jego obowiązkiem.

 

Leczenie

 

Głównym sposobem "walki" z przywrami jest program regularnych odrobaczeń psów. W Polsce dostępna jest szeroka oferta środków przeciw pasożytom wewnętrznym. Mogą one być w postaci doustnej (tabletki, pasta), kropelek spot-on do stosowania na skórę czy też w formie iniekcji do podania przez lekarza weterynarii. W zależności od składu, dany środek może działać tylko na przywry lub może mieć szerokie spektrum działania i będzie skutecznie zwalczał zakażenie innymi pasożytami również.

 

Szczenięta odrobacza się kilkukrotnie, bez uprzedniej diagnostyki koproskopowej. Środkami dostosowanymi do wieku psa. Pierwsze takie odrobaczanie wykonywane jest w domu hodowcy w około 14 dniu życia szczeniąt, następnie powtarzane w wieku około 4 tygodni i w wieku  6-7  tygodni (przed pierwszym szczepieniem). Młode psy do wieku 6 miesięcy powinny być odrobaczane raz na 4 tygodnie, a później regularnie 2 razy do roku. W przypadku reproduktorów i suk hodowlanych powinno się je profilaktycznie odrobaczać częściej. Reproduktory np. raz na kwartał, a suki hodowlane powinny być profilaktycznie odrobaczone bezpośrednio przed planowanym kryciem. U suk szczennych zaleca się również zastosowanie preparatu na ok. 10 dni przed rozwiązaniem i w tym samym okresie, kiedy będą po raz pierwszy odrobaczane szczenięta. Odrobaczanie raz na 4 tygodnie może zmniejszyć ryzyko inwazji patentnych i może być zasadne w przypadkach wysokiego ryzyka, takich jak skarmianie psa surowym mięsem, podrobami i odpadami poubojowymi oraz w przypadku trzymania zwierząt w rodzinach z małymi dziećmi, gdzie psy mają dostęp do ogrodów, czy parków.

 

Dorosłe zwierzę należy odrobaczać środkiem pasożytobójczym, o jak najszerszym spektrum działania. W przypadkach wątpliwych warto również wykonać pełne badanie kału. Badanie kału może również zastąpić częste odrobaczanie, wówczas powinno być ono wykonywane, co najmniej cztery razy w roku. Nie mniej ważna jest także profilaktyka prowadzona w kierunku zabezpieczenia psa przed pasożytami zewnętrznymi.

 

W przypadku stwierdzenia zarażenia przywrami stosuje się program leczenia dostosowany do indywidualnego przypadku. W leczeniu zastosowanie znajdują takie środki jak: fenbendazol, prazikwantel, pyrantel, nitrozanat.

 

Uwaga! wiele gatunków przywr nie występujących w klimacie Polski, występuje endemicznie w innych strefach klimatycznych, dlatego też wybierając się z psem w daleką podróż lub też sprowadzając psa z poza granic kraju, zwłaszcza z odległych i egzotycznych miejsc, należy pamiętać o zastosowaniu preparatów pasożytobójczych, które będą skuteczne na pasożyty charakterystyczne dla danego rejonu!!!

 

Zwalczanie inwazji

 

Poza stosowaniem odpowiedniego programu odrobaczania należy jeszcze pamiętać o:

  • przestrzeganiu podstawowych zasady higieny;

  • pielęgnacji (regularne kąpanie, szczotkowanie, strzyżenie);

  • higienie utrzymania psa i jego środowiska życia w czystości;

  • systematycznym usuwaniu odchodów psa z ogrodu;

  • sprzątaniu psich odchodów w miejscach publicznych;

  • stosowaniu preparatów działających odstraszająco na pasożyty zewnętrzne;

  • karmieniu psa pokarmem wysokiej klasy pochodzącym z wiadomego źródła;

  • zapewnieniu psu dostępu do czystej, świeżej wody pochodzącej z wiadomego źródła;

  • podawaniu warzyw i owoców uprzednio dokładnie umytych;

  • podawaniu mięsa, ryb i drobiu, porządnie zbadanych i pochodzących z wiadomego źródła;

  • poddawaniu mięsa, ryb i drobiu obróbce (gotowanie: 10 min., temp. wewnętrzna 65°C lub mrożenie: 7 dni w temp -18-20°C);

  • pilnowaniu psa, tak by nie pił wody z wolnych zbiorników (rzeki, stawy, kałuże, jeziora);

  • pilnowaniu psa, tak by nie zbierał i nie jadł odpadków znalezionych na spacerach;

  • stosowaniu zasady ograniczonego zaufania i pilnowania psa tak, by nie miał styczności z psami chorymi, bezpańskimi, obcymi;

Redakcja Portalu Świat Czarnego Teriera

 

Bibliografia:

- zebrane materiały własne oraz:

- Diagnostyka kliniczna zwierząt. Opracowanie zbiorowe. Wyd. Urban & Partner Wydawnictwo Medyczne, 2012;
- Choroby zakaźne zwierząt z zarysem epidemiologii weterynaryjnej i zoonoz., Gliński Z., Kostro K., Wyd. PWRiL, Warszawa 2003;
- Parazytologia i parazytozy zwierząt., Gundłach J.L., Sadzikowski A.B., Wyd. PWRiL, Warszawa 2004;
- Zarys parazytologii lekarskiej., Kadłubowski R., Kurnatowska A.:, Wyd. PZWL, Warszawa 1999;

- Choroby wewnętrzne psów - Edward Hall, Kate Murphy, Peter Darke;
- Zoonozy – poważny problem! - Andrzej Połozowski (2007 r);
- Zarys parazytologii ogólnej - K. Niewiadomska, T. Pojmańska, B. Machnicka, A. Czubaj; Wydawnictwo Naukowe PWN;
- Parazytologia weterynaryjna - W. Stefański; Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne;
- Choroby wewnętrzne psów E. Hall, K. Murphy, P. Darke Sima 2003;
- Czym mogą zarazić nas zwierzęta? - Wanda Fijałkowska 1983 r.;
- Choroby pasożytnicze - Alicja Buczek 2005 r.;
- Diagnostyka i zwalczanie inwazji pasożytów u zwierząt - Jerzy L. Gundłach, Andrzej B. Sadzikowski 2005 r.

 

 

Copyright by Świat Czarnego Teriera. All Rights Reserved.

Kopiowanie ze strony zdjęć, grafiki, treści i innej zawartości Portalu Świata Czarnego Teriera, bez zgody właściciela jest zabronione.

Projekt i wykonanie Narodziny Gwiazdy

Stronę najlepiej oglądać w rozdzielczości 1024 x 768